శ్రీ హయగ్రీవ స్తోత్రం - తెలుగు అర్ధంతో నేర్చుకుందాం

 

"శ్రీ హయగ్రీవ స్తోత్రం" అనేది అద్భుతమైన కవితా శైలి మరియు లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావాలతో నిండిన శక్తివంతమైన స్తోత్రం. ఈ స్తోత్రాన్ని వేదాంత దేశికర్ అని పిలువబడే శ్రీ వేంకటనాథుడు రచించారు. కవితార్కిక సింహ, సర్వతంత్ర స్వతంత్ర వంటి బిరుదులను పొందిన వేదాంత దేశికర్, 13వ శతాబ్దంలో జీవించిన గొప్ప వైష్ణవ గురువు మరియు కవి. శ్రీ లక్ష్మీ హయగ్రీవ స్వామిని జ్ఞానానికి, విద్యకు అధిపతిగా భావిస్తారు. ఈ స్తోత్రం ఆ స్వామివారిని కీర్తిస్తూ, జ్ఞానం, వాక్పటిమ, మరియు విద్యావిషయక విజయాల కోసం ఆయన్ని ప్రార్థిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని పారాయణం చేయడం వల్ల సరైన ఆలోచనలు, స్పష్టమైన వాక్పటిమ, మరియు జ్ఞానం లభిస్తాయని భక్తుల నమ్మకం.

-------------

శ్లోకం 1

జ్ఞానానందమయం దేవం నిర్మలస్ఫటికాకృతిం

ఆధారం సర్వవిద్యానాం హయగ్రీవముపాస్మహే ॥ 1॥

అర్థం: జ్ఞానంతో, ఆనందంతో నిండినవాడు, నిర్మలమైన స్పటికంలా స్వచ్ఛమైన ఆకారం కలవాడు, అన్ని విద్యలకు ఆధారభూతుడైన శ్రీ హయగ్రీవ స్వామిని మేము ఆశ్రయిస్తున్నాము (ఉపాసిస్తున్నాము).

శ్లోకం 2

స్వతస్సిద్ధం శుద్ధస్ఫటికమణిభూ భృత్ప్రతిభటం

సుధాసధ్రీచీభిర్ద్యుతిభిరవదాతత్రిభువనం

అనంతైస్త్రయ్యంతైరనువిహిత హేషాహలహలం

హతాశేషావద్యం హయవదనమీడేమహిమహః ॥ 2॥

అర్థం: స్వతఃసిద్ధమైనవాడు, శుద్ధమైన స్పటిక పర్వతంలా మెరిసిపోతూ, అమృతం లాంటి కాంతితో ముల్లోకాలను పవిత్రం చేసేవాడు, అసంఖ్యాకమైన వేదాంతాల ద్వారా హేషా (గుర్రం అరుపు) శబ్దం చేస్తూ, అన్ని పాపాలను నశింపజేసే హయవదన రూపుడైన ఆ తేజస్సును మేము కీర్తిస్తున్నాము.

శ్లోకం 3

సమాహారస్సామ్నాం ప్రతిపదమృచాం ధామ యజుషాం

లయః ప్రత్యూహానాం లహరివితతిర్బోధజలధేః

కథాదర్పక్షుభ్యత్కథకకులకోలాహలభవం

హరత్వంతర్ధ్వాంతం హయవదనహేషాహలహలః ॥ 3॥

అర్థం: సామవేదానికి మూలమైనది, ఋగ్వేదానికి ప్రతిపదంగా ఉన్నది, యజుర్వేదానికి ఆధారమైనది, అడ్డంకులను నాశనం చేసేది, జ్ఞాన సముద్రంలో తరంగాలను సృష్టించేది, వాదాల్లో అహంకారంతో గర్వపడే వాదకుల కోలాహలాన్ని అణిచివేసేది అయిన హయగ్రీవుని హేషాశబ్దం నా మనస్సులోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించుగాక.

శ్లోకం 4

ప్రాచీ సంధ్యా కాచిదంతర్నిశాయాః

ప్రజ్ఞాదృష్టే రంజనశ్రీరపూర్వా

వక్త్రీ వేదాన్ భాతు మే వాజివక్త్రా

వాగీశాఖ్యా వాసుదేవస్య మూర్తిః ॥ 4॥

అర్థం: రాత్రి అంతమయ్యే వేళ ఉదయించే తూర్పు సంధ్య లాంటివాడు, ప్రజ్ఞ అనే కంటికి అద్భుతమైన కాంతినిచ్చేవాడు, వేదాలను ఉపదేశించేవాడు, గుర్రం ముఖం కలిగినవాడు, వాగీశుడు (మాటలకు అధిపతి) అనే పేరుగల వాసుదేవుని స్వరూపం నాలో ప్రకాశించుగాక.

శ్లోకం 5

విశుద్ధవిజ్ఞానఘనస్వరూపం

విజ్ఞానవిశ్రాణనబద్ధదీక్షం

దయానిధిం దేహభృతాం శరణ్యం

దేవం హయగ్రీవమహం ప్రపద్యే ॥ 5॥

అర్థం: పరిశుద్ధమైన విజ్ఞాన స్వరూపుడు, విజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించడానికి సంకల్పం తీసుకున్నవాడు, దయకు నిధి, జీవులకు శరణ్యుడైన హయగ్రీవ స్వామిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

శ్లోకం 6

అపౌరుషేయైరపి వాక్ప్రపంచైః

అద్యాపి తే భూతిమదృష్టపారాం

స్తువన్నహం ముగ్ధ ఇతి త్వయైవ

కారుణ్యతో నాథ కటాక్షణీయః ॥ 6॥

అర్థం: వేదాలు కూడా తమ వాక్కుల ద్వారా నీ గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా వర్ణించలేనప్పుడు, ఓ నాథా! అటువంటి నిన్ను నేను స్తుతిస్తూంటే నేను ఒక అజ్ఞానిని అని భావించి, నీవు నాపై దయతో కరుణాకటాక్షాన్ని ప్రసరించు.

శ్లోకం 7

దాక్షిణ్యరమ్యా గిరిశస్య మూర్తిః-

దేవీ సరోజాసనధర్మపత్నీ

వ్యాసాదయోఽపి వ్యపదేశ్యవాచః

స్ఫురంతి సర్వే తవ శక్తిలేశైః ॥ 7॥

అర్థం: కరుణతో రమణీయంగా కనిపించే శివుని రూపం, బ్రహ్మదేవుని భార్య అయిన సరస్వతి దేవి, వ్యాసుడు మొదలైన మహర్షుల వాక్కులు అన్నీ నీ శక్తిలోని ఒక చిన్న అంశం వల్లే ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 8

మందోఽభవిష్యన్నియతం విరించః

వాచాం నిధేర్వాంఛితభాగధేయః

దైత్యాపనీతాన్ దయయైన భూయోఁపి

అధ్యాపయిష్యో నిగమాన్నచేత్త్వమ్ ॥ 8॥

అర్థం: ఓ వాక్కుల నిధి అయిన స్వామీ! దైత్యులు (మధు, కైటభులు) అపహరించిన వేదాలను నీవు దయతో బ్రహ్మకు తిరిగి ఉపదేశించకపోయి ఉంటే, బ్రహ్మదేవుడు తప్పకుండా తన సృష్టి కార్యంలో మందగించి ఉండేవాడు.

శ్లోకం 9

వితర్కడోలాం వ్యవధూయ సత్త్వే

బృహస్పతిం వర్తయసే యతస్త్వం

తేనైవ దేవ త్రిదేశేశ్వరాణా

అస్పృష్టడోలాయితమాధిరాజ్యమ్ ॥ 9॥

అర్థం: ఓ దేవా! సందేహాలనే ఊయలను దూరం చేసి, గురువైన బృహస్పతిని సత్వగుణంలో నిలిపావు. అందుకే దేవతల ఆధిపత్యం చలించకుండా ఉంది.

శ్లోకం 10

అగ్నౌ సమిద్ధార్చిషి సప్తతంతోః

ఆతస్థివాన్మంత్రమయం శరీరం

అఖండసారైర్హవిషాం ప్రదానైః

ఆప్యాయనం వ్యోమసదాం విధత్సే ॥ 10॥

అర్థం: యజ్ఞంలో బాగా వెలిగే అగ్నిలో మంత్రమయమైన శరీరాన్ని ధరించి, ఎంతో విలువైన హవిస్సులను దేవతలకు అందేలా చేసి, వారిని సంతృప్తి పరుస్తావు.

శ్లోకం 11

యన్మూల మీదృక్ప్రతిభాతత్త్వం

యా మూలమామ్నాయమహాద్రుమాణాం

తత్త్వేన జానంతి విశుద్ధసత్త్వాః

త్వామక్షరామక్షరమాతృకాం త్వామ్ ॥ 11॥

అర్థం: ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే ప్రతిభకు మూలమైనవాడు, వేదాలనే గొప్ప వృక్షాలకు మూలమైనవాడు, అక్షర స్వరూపుడు, అక్షరాలకు తల్లి లాంటివాడు అయిన నిన్ను పరిశుద్ధమైన సత్వగుణం ఉన్నవారు మాత్రమే నిజంగా తెలుసుకోగలరు.

శ్లోకం 12

అవ్యాకృతాద్వ్యాకృతవానసి త్వం

నామాని రూపాణి చ యాని పూర్వం

శంసంతి తేషాం చరమాం ప్రతిష్ఠాం

వాగీశ్వర త్వాం త్వదుపజ్ఞవాచః ॥ 12॥

అర్థం: సృష్టికి ముందు నామరూపాలు లేని అవ్యక్త స్థితి నుంచి, నామరూపాలతో కూడిన ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించావు. ఓ వాగీశ్వరా! నీ నుండి పుట్టిన వేదాలు కూడా ఆ నామరూపాలకు చివరి గమ్యం నీవేనని చెప్తున్నాయి.

శ్లోకం 13

ముగ్ధేందునిష్యందవిలోభనీయాం

మూర్తిం తవానందసుధాప్రసూతిం

విపశ్చితశ్చేతసి భావయంతే

వేలాముదారామివ దుగ్ధ సింధోః ॥ 13॥

అర్థం: పౌర్ణమి చంద్రుని కాంతిలా మనోహరంగా, ఆనందమనే అమృతాన్ని ప్రసాదించే నీ రూపాన్ని జ్ఞానులు తమ మనస్సులలో క్షీరసాగరంలోని ఉప్పొంగే అలల మాదిరిగా భావిస్తారు.

శ్లోకం 14

మనోగతం పశ్యతి యస్సదా త్వాం

మనీషిణాం మానసరాజహంసం

స్వయంపురోభావవివాదభాజః

కింకుర్వతే తస్య గిరో యథార్హమ్ ॥ 14॥

అర్థం: మనీషుల మనస్సులలో రాజహంస లాంటివాడివి, నిన్ను ఎవరు తమ మనస్సులో నిరంతరం చూస్తారో, వారి ముందు వాదనల్లో గెలుపు కోసం పోటీ పడే వాదకుల వాక్కులు తగిన విధంగా పనిచేయలేక ఏమి చేయగలవు? (అంటే వారు సులభంగా వాదకులను ఓడిస్తారు).

శ్లోకం 15

అపి క్షణార్ధం కలయంతి యే త్వాం

ఆప్లావయంతం విశదైర్మయూఖైః

వాచాం ప్రవాహైరనివారితైస్తే

మందాకినీం మందయితుం క్షమంతే ॥ 15॥

అర్థం: నిన్ను తమ నిర్మలమైన కిరణాలతో నింపేవాడిగా ఒక్క క్షణం కూడా ఎవరు భావిస్తారో, వారి వాక్కుల ప్రవాహాలు మందాకిని (గంగా నది) ప్రవాహాన్ని కూడా నెమ్మదింపజేయగలవు.

శ్లోకం 16

స్వామిన్భవద్ద్యానసుధాభిషేకాత్

వహంతి ధన్యాః పులకానుబందం

అలక్షితే క్వాపి నిరూఢ మూలం

అంగ్వేష్వి వానందథుమంకురంతమ్ ॥ 16॥

అర్థం: ఓ స్వామీ! నీ ధ్యానమనే అమృతాభిషేకం వల్ల అదృష్టవంతులైన భక్తులు ఎక్కడో తమ శరీరంలో మూలం ఉన్న ఆనందాన్ని తమ అంగాలలో రోమాంచం రూపంలో మొలకెత్తినట్లు అనుభవిస్తారు.

శ్లోకం 17

స్వామిన్ప్రతీచా హృదయేన ధన్యాః

త్వద్ధ్యానచంద్రోదయవర్ధమానం

అమాంతమానందపయోధిమంతః

పయోభి రక్ష్ణాం పరివాహయంతి ॥ 17॥

అర్థం: ఓ స్వామీ! నీ ధ్యానమనే చంద్రోదయం వల్ల తమ హృదయంలో ఆనందమనే సముద్రం పొంగి పొర్లి, తమ కన్నీళ్ల రూపంలో బయటకు కారేలా చేసుకుని ధన్యులైన భక్తులు ఉన్నారు.

శ్లోకం 18

స్వైరానుభావాస్ త్వదధీనభావాః

సమృద్ధవీర్యాస్త్వదనుగ్రహేణ

విపశ్చితోనాథ తరంతి మాయాం

వైహారికీం మోహనపింఛికాం తే ॥ 18॥

అర్థం: ఓ నాథా! నీ ఆధీనంలో భావాలు కలిగిన జ్ఞానులు, నీ అనుగ్రహం వల్ల సమృద్ధి అయిన వీర్యంతో (శక్తితో), నీ క్రీడ కోసం ఉపయోగించే మోహమనే నెమలి ఈకను (అంటే మాయను) దాటగలరు.

శ్లోకం 19

ప్రాఙ్నిర్మితానాం తపసాం విపాకాః

ప్రత్యగ్రనిశ్శ్రేయససంపదో మే

సమేధిషీరం స్తవ పాదపద్మే

సంకల్పచింతామణయః ప్రణామాః ॥ 19॥

అర్థం: నా మునుపటి తపస్సుల ఫలితాలు మరియు కొత్తగా పొందే మోక్ష సంపదలు, సంకల్పాలను నెరవేర్చే చింతామణి లాంటివి అయిన నా నమస్కారాలు నీ పాదపద్మాల వద్ద అభివృద్ధి చెందుగాక.

శ్లోకం 20

విలుప్తమూర్ధన్యలిపిక్రమాణా

సురేంద్రచూడాపదలాలితానాం

త్వదంఘ్రి రాజీవరజఃకణానాం

భూయాన్ప్రసాదో మయి నాథ భూయాత్ ॥ 20॥

అర్థం: ఓ నాథా! బ్రహ్మరాతను కూడా మార్చగలిగే, ఇంద్రుని కిరీటంలోని రత్నాలచే లాలించబడే నీ పాదపద్మాల ధూళి కణాల అనుగ్రహం నాపై కలుగుగాక.

శ్లోకం 21

పరిస్ఫురన్నూపురచిత్రభాను –

ప్రకాశనిర్ధూతతమోనుషంగా

పదద్వయీం తే పరిచిన్మహేఽంతః

ప్రబోధరాజీవవిభాతసంధ్యామ్ ॥ 21॥

అర్థం: మెరిసే అందమైన నూపురాల కాంతితో అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే, జ్ఞానమనే పద్మాన్ని వికసింపజేసే ఉదయ సంధ్య లాంటి నీ రెండు పాదాలను మేము మా అంతఃకరణలో ధ్యానిస్తున్నాము.

శ్లోకం 22

త్వత్కింకరాలంకరణోచితానాం

త్వయైవ కల్పాంతరపాలితానాం

మంజుప్రణాదం మణినూపురం తే

మంజూషికాం వేదగిరాం ప్రతీమః ॥ 22॥

అర్థం: నీ సేవకులకు ఆభరణాలుగా అలంకరించడానికి అర్హమైనవి, కల్పాంతాల వరకు నీ చేతనే రక్షించబడినవి, మనోహరమైన శబ్దం చేసే నీ మణి నూపురాలను వేదాలనే నిధుల పెట్టెగా మేము భావిస్తున్నాము.

శ్లోకం 23

సంచింతయామి ప్రతిభాదశాస్థాన్

సంధుక్షయంతం సమయప్రదీపాన్

విజ్ఞానకల్పద్రుమపల్లవాభం

వ్యాఖ్యానముద్రామధురం కరం తే ॥ 23॥

అర్థం: ప్రతిభావంతులైన వారి స్థితిలో ఉండే, కాలాన్ని ప్రకాశింపజేసే దీపాలను వెలిగించే, విజ్ఞానమనే కల్పవృక్షం యొక్క చిగురులా ఉండే, వ్యాఖ్యాన ముద్రను కలిగిన నీ అందమైన చేతిని నేను ధ్యానిస్తున్నాను.

శ్లోకం 24

చిత్తే కరోమి స్ఫురితాక్షమాలం

సవ్యేతరం నాథ కరం త్వదీయం

జ్ఞానామృతోదంచనలంపటానాం

లీలాఘటీయంత్రమివాఽఽశ్రితానామ్ ॥ 24॥

అర్థం: ఓ నాథా! జ్ఞానమనే అమృతాన్ని పొందాలని కోరుకునే నీ భక్తులకు నీ ఎడమ చేయి మెరిసే అక్షమాలతో (రుద్రాక్షమాలతో) నిండి, నీలాల గిలకల (కప్పి) యంత్రం లాగా పనిచేస్తుందని నేను నా మనస్సులో భావిస్తున్నాను.

శ్లోకం 25

ప్రబోధసింధోరరుణైః ప్రకాశైః

ప్రవాళసంఘాతమివోద్వహంతం

విభావయే దేవ స పుస్తకం తే

వామం కరం దక్షిణమాశ్రితానామ్ ॥ 25॥

అర్థం: జ్ఞాన సముద్రం యొక్క అరుణ కాంతులతో పగడాల గుంపును మోస్తున్నట్లు కనిపించే పుస్తకాన్ని పట్టుకున్న నీ ఎడమ చేతిని, నీ భక్తులను రక్షించడానికి ఉపయోగించేదిగా నేను భావిస్తున్నాను.

శ్లోకం 26

తమాం సిభిత్త్వావిశదైర్మయూఖైః

సంప్రీణయంతం విదుషశ్చకోరాన్

నిశామయే త్వాం నవపుండరీకే

శరద్ఘనేచంద్రమివ స్ఫురంతమ్ ॥ 26॥

అర్థం: అజ్ఞానమనే చీకటిని చీల్చి, నిర్మలమైన కిరణాలతో జ్ఞానులనే చకోర పక్షులను సంతోషపెట్టే, తెల్లని పద్మంపై ఉన్న శరత్కాల చంద్రునిలా మెరిసే నిన్ను నేను చూస్తున్నాను.

శ్లోకం 27

దిశంతు మే దేవ సదా త్వదీయాః

దయాతరంగానుచరాః కటాక్షాః

శ్రోత్రేషు పుంసామమృతంక్షరంతీం

సరస్వతీం సంశ్రితకామధేనుమ్ ॥ 27॥

అర్థం: ఓ దేవా! నీ దయ అనే తరంగాలను అనుసరించే నీ కటాక్షాలు, ప్రజల చెవులలో అమృతాన్ని ప్రసాదించే, కోరిన కోరికలను తీర్చే కామధేనువు లాంటి సరస్వతిని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుగాక.

శ్లోకం 28

విశేషవిత్పారిషదేషు నాథ

విదగ్ధగోష్ఠీ సమరాంగణేషు

జిగీషతో మే కవితార్కికేంద్రాన్

జిహ్వాగ్రసింహాసనమభ్యుపేయాః ॥ 28॥

అర్థం: ఓ నాథా! పండితుల సమావేశాలలో, వాద వివాదాలనే యుద్ధభూమిలో కవితార్కికులను జయించాలనుకునే నాకు, నీవు నా నాలుకపై సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించి ఉండుగాక.

శ్లోకం 29

త్వాం చింతయన్ త్వన్మయతాం ప్రపన్నః

త్వాముద్గృణన్ శబ్దమయేన ధామ్నా

స్వామిన్సమాజేషు సమేధిషీయ

స్వచ్ఛందవాదాహవబద్ధశూరః ॥ 29॥

అర్థం: ఓ స్వామీ! నిన్ను ధ్యానిస్తూ నీలో లీనమైనవాడిగా, నీ పేరును ఉచ్చరిస్తూ, స్వచ్ఛందంగా వాద యుద్ధం చేసే ధీరుడిగా నేను సభలలో ప్రసిద్ధి చెందుగాక.

శ్లోకం 30

నానావిధానామగతిః కలానాం

న చాపి తీర్థేషు కృతావతారః

ధ్రువం తవాఽనాధ పరిగ్రహాయాః

నవ నవం పాత్రమహం దయాయాః ॥ 30॥

అర్థం: నేను అనేక కళలలో నిష్ణాతుడిని కాదు, తీర్థాలలో కూడా స్నానాలు చేయలేదు. కనుక, నిస్సహాయులను ఆశ్రయించే నీ దయకు నేను ఒక కొత్త పాత్రను అవుతాను.

శ్లోకం 31

అకంపనీయాన్యపనీతిభేదైః

అలంకృషీరన్ హృదయం మదీయం

శంకా కళంకా పగమోజ్జ్వలాని

తత్త్వాని సమ్యంచి తవ ప్రసాదాత్ ॥ 31॥

అర్థం: నీ అనుగ్రహం వల్ల, నా హృదయం సందేహాలు అనే మలినాలు లేకుండా, నిర్మలంగా మరియు ఎవరూ కదిలించలేని, గొప్ప తత్త్వాలతో అలంకరించబడుతుంది.

శ్లోకం 32

వ్యాఖ్యాముద్రాం కరసరసిజైః పుస్తకం శంఖచక్రే

భిభ్రద్భిన్న స్ఫటికరుచిరే పుండరీకే నిషణ్ణః ।

అమ్లానశ్రీరమృతవిశదైరంశుభిః ప్లావయన్మాం

ఆవిర్భూయాదనఘమహిమామానసే వాగధీశః ॥ 32॥

అర్థం: వ్యాఖ్యాన ముద్రను, పుస్తకాన్ని, శంఖాన్ని, చక్రాన్ని తన తామర చేతుల్లో ధరించి, మెరిసే స్పటికం లాంటి తెల్లని పద్మంపై కూర్చుని, వాడని కాంతితో, అమృతంలాంటి నిర్మలమైన కిరణాలతో నన్ను నింపే గొప్ప మహిమ గల వాగీశుడు నా మనస్సులో ఆవిర్భవించుగాక.

శ్లోకం 33

వాగర్థసిద్ధిహేతోఃపఠత హయగ్రీవసంస్తుతిం భక్త్యా

కవితార్కికకేసరిణా వేంకటనాథేన విరచితామేతామ్ ॥ 33॥

అర్థం: వాక్కుల శక్తి, అర్థజ్ఞానం పొందడానికి భక్తితో ఈ హయగ్రీవ స్తోత్రాన్ని పారాయణం చేయండి. ఈ స్తోత్రాన్ని కవితార్కిక సింహ అనే బిరుదు పొందిన వేంకటనాథుడు రచించారు.

-----------

శ్రీ హయగ్రీవ స్తోత్ర పారాయణతో జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించుకుని, మీ జీవితాన్ని ప్రకాశవంతం చేసుకోండి.