సౌందర్య లహరి - తెలుగు అర్ధంతో నేర్చుకుందాం
సౌందర్య లహరి అనేది భగవత్పాద శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులచే రచించబడిన ఒక గొప్ప భక్తి స్తోత్రం. ఈ స్తోత్రం జగన్మాత అయిన శ్రీ లలితా మహా త్రిపురసుందరి యొక్క దివ్యమైన సౌందర్యాన్ని, పరాక్రమాన్ని మరియు శక్తిని వేయి విధాలుగా వర్ణిస్తుంది. ఈ స్తోత్రంలో మొత్తం 100 శ్లోకాలు ఉన్నాయి. ఈ శ్లోకాలను రెండు భాగాలుగా విభజించారు:
మొదటి భాగం (1-41 శ్లోకాలు): దీనిని 'ఆనంద లహరి' అని అంటారు. ఈ భాగంలో శ్రీదేవి యొక్క శక్తి తత్వం, బ్రహ్మాండంతో ఆమె సంబంధం, మరియు షట్చక్రాలలో ఆమె నివాసం గురించి వర్ణించబడింది.
రెండవ భాగం (42-100 శ్లోకాలు): దీనిని 'సౌందర్య లహరి' అని అంటారు. ఈ భాగంలో అమ్మవారి పాదాల నుండి శిరస్సు వరకు ఉన్న అపారమైన సౌందర్యం గురించి అత్యంత రమణీయంగా వర్ణించబడింది.
ప్రతి శ్లోకం ఒక మంత్రం లాంటిది. ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలతో పాటు, ఆరోగ్య, సంపద, సంతోషాలు కూడా లభిస్తాయని నమ్మకం. ఈ శ్లోకాలలో, అమ్మవారి సౌందర్యం కేవలం బాహ్యమైనది కాదని, అది సృష్టి యొక్క సారాంశం, శక్తి మరియు అందానికి ప్రతీక అని కవి వివరించారు.
ప్రథమ భాగం - ఆనంద లహరి
భుమౌస్ఖలిత పాదానాం భూమిరేవా వలంబనమ్ ।
త్వయీ జాతా పరాధానాం త్వమేవ శరణం శివే ॥
తెలుగు అర్థం: భూమిపై కాలుజారిన వారికి భూమియే ఆధారమైనట్లు, ఓ శివపత్నీ! నీపై అపరాధం చేసిన వారికి నీవే శరణం. (అమ్మవారిని శరణాగతి వేడుకుంటూ చెప్పిన శ్లోకం).
శివః శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్తః ప్రభవితుం
న చేదేవం దేవో న ఖలు కుశలః స్పందితుమపి ।
అతస్త్వామారాధ్యాం హరిహరవిరించాదిభిరపి
ప్రణంతుం స్తోతుం వా కథమకృతపుణ్యః ప్రభవతి ॥ 1 ॥
తెలుగు అర్థం: శక్తితో కూడితేనే శివుడు లోకాలను సృష్టించగలిగే శక్తివంతుడు అవుతాడు. అలా కాకపోతే, ఆ దేవుడు కనీసం కదలడానికి కూడా శక్తి లేనివాడవుతాడు. అందువల్ల, విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మ వంటి వారితో కూడా పూజించబడే నిన్ను, తగినంత పుణ్యం చేయని వారు ఎలా నమస్కరించగలరు లేదా స్తుతించగలరు?
తనీయాంసం పాంసుం తవ చరణపంకేరుహభవం
విరించిస్సంచిన్వన్ విరచయతి లోకానవికలమ్ ।
వహత్యేనం శౌరిః కథమపి సహస్రేణ శిరసాం
హరస్సంక్షుద్యైనం భజతి భసితోద్ధూలనవిధిమ్ ॥ 2 ॥
తెలుగు అర్థం: బ్రహ్మదేవుడు నీ పాదపద్మాల నుండి పుట్టిన అత్యంత సూక్ష్మమైన ధూళి కణాన్ని తీసుకుని, లోపాలు లేకుండా లోకాలను సృష్టిస్తాడు. విష్ణువు దానిని తన వేయి తలలతో ఎలాగో భరిస్తాడు. శివుడు దానిని పొడిగా చేసి, తన శరీరంపై భస్మంగా పూసుకుంటాడు.
అవిద్యానామంత-స్తిమిర-మిహిరద్వీపనగరీ
జడానాం చైతన్య-స్తబక-మకరంద-స్రుతిఝరీ ।
దరిద్రాణాం చింతామణిగుణనికా జన్మజలధౌ
నిమగ్నానాం దంష్ట్రా మురరిపు-వరాహస్య భవతి ॥ 3 ॥
తెలుగు అర్థం: దేవి యొక్క శక్తి అవివేకుల అంతరంగాన్ని ఆవరించిన చీకటికి సూర్యకిరణాల వలె ఉంటుంది. జడత్వం కలవారికి చైతన్యంతో కూడిన పూల గుత్తి నుండి కారే తేనె వాహిని వలె ఉంటుంది. పేదవారికి చింతామణి వలె ఉంటుంది. జన్మమనే సముద్రంలో మునిగిపోయిన వారికి వరాహావతారమెత్తిన విష్ణువు దంతం వలె ఉంటుంది.
త్వదన్యః పాణిభ్యామభయవరదో దైవతగణః
త్వమేకా నైవాసి ప్రకటితవరాభీత్యభినయా ।
భయాత్ త్రాతుం దాతుం ఫలమపి చ వాంఛాసమధికం
శరణ్యే లోకానాం తవ హి చరణావేవ నిపుణౌ ॥ 4 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ లోకాలకు శరణం ఇచ్చే దేవీ! నీవు తప్ప మిగతా దేవతలందరూ తమ చేతులతో అభయ, వరద ముద్రలను చూపుతారు. కానీ నీవు మాత్రం అలా చూపవు. ఎందుకంటే, నీ పాదాలు మాత్రమే భయం నుండి రక్షించడానికి మరియు కోరికల కంటే ఎక్కువ ఫలాలను ఇవ్వడానికి సమర్థవంతమైనవి.
హరిస్త్వామారాధ్య ప్రణతజనసౌభాగ్యజననీం
పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభమనయత్ ।
స్మరోఽపి త్వాం నత్వా రతినయనలేహ్యేన వపుషా
మునీనామప్యంతః ప్రభవతి హి మోహాయ మహతామ్ ॥ 5 ॥
తెలుగు అర్థం: భక్తులకు సౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించే నిన్ను పూజించి, విష్ణువు పూర్వం మోహినిగా మారి శివుని కూడా మోహింపజేశాడు. మన్మథుడు కూడా నిన్ను నమస్కరించి, రతీదేవికి కూడా అత్యంత ఇష్టమైన అందంతో, గొప్ప మునుల మనస్సులను కూడా మోహింపజేయగలడు.
ధనుః పౌష్పం మౌర్వీ మధుకరమయీ పంచ విశిఖాః
వసంతః సామంతో మలయమరుదాయోధనరథః ।
తథాప్యేకః సర్వం హిమగిరిసుతే కామపి కృపాం
అపాంగాత్తే లబ్ధ్వా జగదిద-మనంగో విజయతే ॥ 6 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ హిమగిరి పుత్రీ! మన్మథునికి పూల ధనుస్సు, తుమ్మెదల జ్య, ఐదు బాణాలు, వసంతఋతువు ఒక మంత్రీ, మలయ పవనం రథం. ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ, శరీరం లేని ఆ మన్మథుడు కేవలం నీ కడగంటి చూపులో ఒక భాగం పొంది ఈ లోకాన్ని జయించగలుగుతున్నాడు.
క్వణత్కాంచీదామా కరికలభకుంభస్తననతా
పరిక్షీణా మధ్యే పరిణతశరచ్చంద్రవదనా ।
ధనుర్బాణాన్ పాశం సృణిమపి దధానా కరతలైః
పురస్తాదాస్తాం నః పురమథితురాహోపురుషికా ॥ 7 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ నడుము నుండి జారిపడే అందమైన కంచుకంతో, ఏనుగు కుంభస్థలాల వంటి నీ స్తనాల బరువుకు వంగిపోయిన, సన్నని నడుము గల, పూర్ణ చంద్రుని వలె ప్రకాశించే ముఖం గల నిన్ను, ధనుస్సు, బాణాలు, పాశం మరియు అంకుశం చేతులతో ధరించిన పురందర (శివుని) అహంకారంగా మేము భావిస్తున్నాము.
సుధాసింధోర్మధ్యే సురవిటపివాటీపరివృతే
మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చింతామణిగృహే ।
శివాకారే మంచే పరమశివపర్యంకనిలయాం
భజంతి త్వాం ధన్యాః కతిచన చిదానందలహరీమ్ ॥ 8 ॥
తెలుగు అర్థం: అమృత సముద్రం మధ్యలో, కల్పవృక్షాల సమూహాలతో చుట్టబడిన మణిద్వీపంలో, నీప వనంలో ఉన్న చింతామణి గృహంలో, శివుడు అనే మంచంపై ఉన్న పరంబ్రహ్మ స్వరూపిణివైన నిన్ను, కొద్దిమంది పుణ్యాత్ములు మాత్రమే చిదానంద స్వరూపిణిగా భావించి పూజిస్తారు.
మహీం మూలాధారే కమపి మణిపూరే హుతవహం
స్థితం స్వాధిష్ఠానే హృది మరుతమాకాశముపరి ।
మనోఽపి భ్రూమధ్యే సకలమపి భిత్వా కులపథం
సహస్రారే పద్మే సహ రహసి పత్యా విహరసే ॥ 9 ॥
తెలుగు అర్థం: మూలాధార చక్రంలో భూమి, మణిపూరక చక్రంలో అగ్ని, స్వాధిష్ఠాన చక్రంలో జలం, అనాహత చక్రంలో వాయువు, విశుద్ధ చక్రంలో ఆకాశం, మరియు ఆజ్ఞాచక్రంలో మనస్సులను దాటి, అన్ని చక్రాలను దాటుకుని, సహస్రార పద్మంలో నీ భర్తతో ఏకాంతంగా విహరిస్తావు.
సుధాధారాసారైశ్చరణయుగలాంతర్విగలితైః
ప్రపంచం సించంతీ పునరపి రసామ్నాయమహసః ।
అవాప్య స్వాం భూమిం భుజగనిభమధ్యుష్టవలయం
స్వమాత్మానం కృత్వా స్వపిషి కులకుండే కుహరిణి ॥ 10 ॥
తెలుగు అర్థం: నీ పాదాల నుండి కారే అమృతం అనే వర్షంతో ఈ ప్రపంచాన్ని తడుపుతూ, మళ్లీ నీ నివాస స్థానమైన మూలాధారానికి తిరిగి వెళ్ళి, పాము వలె వలయాకారంలో చుట్టుకొని, కుండలినీ శక్తి రూపంలో గుహ లాంటి స్థానంలో నిద్రిస్తావు.
చతుర్భిః శ్రీకంఠైః శివయువతిభిః పంచభిరపి
ప్రభిన్నాభిః శంభోర్నవభిరపి మూలప్రకృతిభిః ।
చతుశ్చత్వారింశద్వసుదలకలాశ్రత్రివలయ-
త్రిరేఖాభిః సార్ధం తవ శరణకోణాః పరిణతాః ॥ 11 ॥
తెలుగు అర్థం: నవయోని చక్రంలో ఉండే తొమ్మిది మూల ప్రకృతిలలో, నాలుగు శివుని (శ్రీకంఠ) యోనులు, మరియు ఐదు శివ యువతి (దేవి) యోనులు ఉన్నాయి. ఈ తొమ్మిది యోనులతో, అష్టదళ పద్మాలు, షోడశ దళ పద్మాలు, వలయాలు, మరియు మూడు రేఖలతో కూడిన నీ నివాస స్థానమైన ఈ శ్రీచక్రం నలభై నాలుగు కోణాలుగా ఏర్పడింది.
త్వదీయం సౌందర్యం తుహినగిరికన్యే తులయితుం
కవీంద్రాః కల్పంతే కథమపి విరించిప్రభృతయః ।
యదాలోకౌత్సుక్యాదమరలలనా యాంతి మనసా
తపోభిర్దుష్ప్రాపామపి గిరిశసాయుజ్యపదవీమ్ ॥ 12 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ హిమగిరి పుత్రీ! బ్రహ్మ వంటి గొప్ప కవులు కూడా నీ సౌందర్యాన్ని పోల్చడానికి కష్టపడతారు. నీ సౌందర్యాన్ని చూసే కుతూహలంతో, దేవకాంతలు కూడా కేవలం మానసికంగానే తపస్సుల ద్వారా పొందడానికి కష్టమైన శివుని సాయుజ్య పదాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నిస్తారు.
నరం వర్షీయాంసం నయనవిరసం నర్మసు జడం
తవాపాంగాలోకే పతితమనుధావంతి శతశః ।
గలద్వేణీబంధాః కుచకలశవిస్రస్తసిచయా
హఠాత్ త్రుట్యత్కాంచ్యో విగలితదుకూలా యువతయః ॥ 13 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ కడగంటి చూపు పడిన, ముసలివాడైన, కళ్లకు ఇంపుగా లేని, వినోదాలలో జడమైన ఒక పురుషుడిని కూడా, వందల మంది యువతులు, జారిపోయిన జడలతో, వక్షస్థలంపై నుండి జారిన వస్త్రాలతో, హఠాత్తుగా తెగిపోయిన మొలత్రాళ్ళతో, జారిపోయిన పట్టు వస్త్రాలతో వెంబడిస్తారు.
క్షితౌ షట్పంచాశద్ ద్విసమధికపంచాశదుదకే
హుతాశే ద్వాషష్టిశ్చతురధికపంచాశదనిలే ।
దివి ద్విష్షట్త్రింశన్మనసి చ చతుష్షష్టిరితి యే
మయూఖాస్తేషామప్యుపరి తవ పాదాంబుజయుగమ్ ॥ 14 ॥
తెలుగు అర్థం: భూమి తత్వంలో 56 కిరణాలు, జలంలో 52 కిరణాలు, అగ్నిలో 62 కిరణాలు, వాయువులో 54 కిరణాలు, ఆకాశంలో 72 కిరణాలు, మనస్సులో 64 కిరణాలు - ఈ కిరణాలన్నింటికి అతీతంగా, వాటికి పైన నీ పాద పద్మాలు ఉన్నాయి.
శరజ్జ్యోత్స్నాశుద్ధాం శశియుతజటాజూటమకుటాం
వరత్రాసత్రాణస్ఫటికఘటికాపుస్తకకరామ్ ।
సకృన్న త్వా నత్వా కథమివ సతాం సంన్నిదధతే
మధుక్షీరద్రాక్షామధురిమధురీణాః భణితయః ॥ 15॥ (వర్ ఫణితయః)
తెలుగు అర్థం: శరత్కాల వెన్నెల వలె స్వచ్ఛమైన, చంద్రునితో కూడిన జటాజూటం గల, వరదాభయ ముద్రలను ధరించిన, స్ఫటిక మాల మరియు పుస్తకాన్ని చేతులలో ధరించిన నిన్ను ఒక్కసారి నమస్కరించిన వారికి, తేనె, పాలు, ద్రాక్ష పండ్ల తీపిని మించిన మధురమైన మాటలు ఎలా లభించవు? (ఖచ్చితంగా లభిస్తాయి).
కవీంద్రాణాం చేతఃకమలవనబాలాతపరుచిం
భజంతే యే సంతః కతిచిదరుణామేవ భవతీమ్ ।
విరించిప్రేయస్యాస్తరుణతరశఋంగారలహరీ-
గభీరాభిర్వాగ్భిర్విదధతి సతాం రంజనమమీ ॥ 16 ॥
తెలుగు అర్థం: కొంతమంది సజ్జనులు, కవుల మనస్సు అనే పద్మవనాన్ని వికసింపజేసే ఉదయ సూర్యుని వలె ఉండే అరుణాదేవిని పూజిస్తారు. వీరు సరస్వతి కంటే కూడా గొప్పవైన, నూతన శృంగార రసపు ప్రవాహం వలె లోతైన మాటలతో సజ్జనులకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తారు.
సవిత్రీభిర్వాచాం శశిమణిశిలాభంగరుచిభిః
వశిన్యాద్యాభిస్త్వాం సహ జనని సంచింతయతి యః ।
స కర్తా కావ్యానాం భవతి మహతాం భంగిరుచిభిః
వచోభిర్వాగ్దేవీవదనకమలామోదమధురైః ॥ 17 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ మాతా! మాటలను సృష్టించే, చంద్రకాంత శిలల వలె స్వచ్ఛమైన వశిని మొదలైన దేవతలతో నిన్ను ధ్యానించేవాడు, సరస్వతీదేవి ముఖం నుండి వచ్చే సువాసన వలె మధురమైన, గొప్ప కవులకు ఇష్టమైన శైలితో కూడిన కావ్యాలను రచిస్తాడు.
తనుచ్ఛాయాభిస్తే తరుణతరణిశ్రీసరణిభిః
దివం సర్వాముర్వీమరుణిమని మగ్నాం స్మరతి యః ।
భవంత్యస్య త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః
సహోర్వశ్యా వశ్యాః కతి కతి న గీర్వాణగణికాః ॥ 18 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ శరీరం యొక్క కాంతులతో, ఉదయ సూర్యుని కాంతి ప్రవాహం వలె ఆకాశం, భూమి ఎర్రబడినట్లుగా భావించేవాడిని, ఉర్వశి వంటి ఎంతోమంది దేవకాంతలు, భయపడిన లేడి కళ్ళతో, తమకు ఇష్టం లేకపోయినా వశం అవుతారు.
ముఖం బిందుం కృత్వా కుచయుగమధస్తస్య తదధో
హరార్ధం ధ్యాయేద్యో హరమహిషి తే మన్మథకలామ్ ।
స సద్యః సంక్షోభం నయతి వనితా ఇత్యతిలఘు
త్రిలోకీమప్యాశు భ్రమయతి రవీందుస్తనయుగామ్ ॥ 19 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివపత్నీ! నీ ముఖాన్ని బిందువుగా, దాని కింద నీ రెండు స్తనాలను, వాటి కింద శివుని శరీరాన్ని సగం కలిగిన నీ మన్మథకళను ధ్యానించేవాడు, స్త్రీలను మోహింపజేయడం చాలా చిన్న విషయం. సూర్యచంద్రులు స్తనాలుగా ఉన్న మూడు లోకాలను కూడా వెంటనే మోహింపజేయగలడు.
కిరంతీమంగేభ్యః కిరణనికురంబామృతరసం
హృది త్వామాధత్తే హిమకరశిలామూర్తిమివ యః ।
స సర్పాణాం దర్పం శమయతి శకుంతాధిప ఇవ
జ్వరప్లుష్టాన్ దృష్ట్యా సుఖయతి సుధాధారసిరయా ॥ 20 ॥
తెలుగు అర్థం: ఎవరైతే, తన శరీరంలో అమృతాన్ని వెదజల్లే, చంద్రకాంత శిల వలె చల్లగా ఉండే నిన్ను హృదయంలో ధ్యానిస్తారో, అతడు గరుత్మంతుడు పాముల గర్వాన్ని అణచివేసినట్లుగా, పాముల గర్వాన్ని అణచివేస్తాడు. అలాగే, జ్వరంతో బాధపడేవారిని అమృతం ప్రవహించే తన చూపులతో సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
తటిల్లేఖాతన్వీం తపనశశివైశ్వానరమయీం
నిషణ్ణాం షణ్ణామప్యుపరి కమలానాం తవ కలామ్ ।
మహాపద్మాటవ్యాం మృదితమలమాయేన మనసా
మహాంతః పశ్యంతో దధతి పరమాహ్లాదలహరీమ్ ॥ 21 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! మెరుపుతీగ వలె సన్నగా ఉన్న, సూర్య చంద్ర అగ్ని స్వరూపిణివైన నీ కళను, మనస్సులోని మాయను పోగొట్టుకున్న మహాత్ములు సహస్రార పద్మమనే అరణ్యంలో చూసి, పరమానందాన్ని పొందుతారు.
భవాని త్వం దాసే మయి వితర దృష్టిం సకరుణా-
మితి స్తోతుం వాంఛన్ కథయతి భవాని త్వమితి యః ।
తదైవ త్వం తస్మై దిశసి నిజసాయుజ్యపదవీం
ముకుందబ్రహ్మేంద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదామ్ ॥ 22 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ భవాని! నీ దాసుడైన నాపై దయతో చూడు అని స్తుతించాలని కోరినవాడు 'భవాని త్వం' అని చెప్పిన వెంటనే, నీవు అతనికి విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుల కిరీటాల కాంతితో పూజించబడే నీ సాయుజ్య పదాన్ని ప్రసాదిస్తావు.
త్వయా హృత్వా వామం వపురపరితృప్తేన మనసా
శరీరార్ధం శంభోరపరమపి శంకే హృతమభూత్ ।
యదేతత్త్వద్రూపం సకలమరుణాభం త్రినయనం
కుచాభ్యామానమ్రం కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్ ॥ 23 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! శివుని ఎడమ శరీరాన్ని నువ్వు తీసుకున్నప్పటికీ, నీకు ఇంకా సంతృప్తి కలగలేదేమోనని నేను అనుకుంటున్నాను. అందుకే, ఆయన మరొక శరీర భాగాన్ని కూడా తీసుకున్నావు. అందుకే నీవు ఎర్రని వర్ణంతో, మూడు కళ్లతో, స్తనాల బరువుతో వంగి, వంకర చంద్రుని జటాజూటంగా కలిగి ఉన్నావు. (అంటే, దేవి మరియు శివుడు ఒకటే అని భావం).
జగత్సూతే ధాతా హరిరవతి రుద్రః క్షపయతే
తిరస్కుర్వన్నేతత్స్వమపి వపురీశస్తిరయతి ।
సదాపూర్వః సర్వం తదిదమనుగృహ్ణాతి చ శివ-
స్తవాజ్ఞామాలంబ్య క్షణచలితయోర్భ్రూలతికయోః ॥ 24 ॥
తెలుగు అర్థం: బ్రహ్మదేవుడు ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తాడు, విష్ణువు రక్షిస్తాడు, రుద్రుడు సంహరిస్తాడు. ఈశ్వరుడు ఈ ముగ్గురిని తనలో లీనం చేసుకుంటాడు. సదాశివుడు వీరందరినీ తనలో లీనం చేసుకుని, నీ ఆజ్ఞతోనే ఈ మొత్తం లోకాన్ని అనుగ్రహిస్తాడు. వీరందరూ నీ కనుబొమ్మల కదలికల వల్లనే ఈ పనులన్నీ చేస్తారు.
త్రయాణాం దేవానాం త్రిగుణజనితానాం తవ శివే
భవేత్ పూజా పూజా తవ చరణయోర్యా విరచితా ।
తథా హి త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య నికటే
స్థితా హ్యేతే శశ్వన్ముకులితకరోత్తంసమకుటాః ॥ 25 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివానీ! మూడు గుణాల నుండి పుట్టిన ఆ ముగ్గురు దేవతలకు చేసే పూజ నీ పాదాలకు చేసే పూజ అవుతుంది. ఎందుకంటే, ఆ ముగ్గురూ (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) నీ పాదాలను మోసే పీఠం దగ్గర, చేతులు జోడించి కిరీటాలతో నిరంతరం నిలుచుని ఉంటారు.
విరించిః పంచత్వం వ్రజతి హరిరాప్నోతి విరతిం
వినాశం కీనాశో భజతి ధనదో యాతి నిధనమ్ ।
వితంద్రీ మాహేంద్రీ వితతిరపి సంమీలితదృశా
మహాసంహారేఽస్మిన్ విహరతి సతి త్వత్పతిరసౌ ॥ 26 ॥
తెలుగు అర్థం: ఈ మహాప్రళయ సమయంలో, బ్రహ్మ లయం చెందుతాడు, విష్ణువు తన క్రియలను ఆపుతాడు, యముడు కూడా నశిస్తాడు, కుబేరుడు మరణిస్తాడు, ఇంద్రుడు, ఇతర దేవతలు కళ్ళు మూసుకుని నిద్రలోకి జారుకుంటారు. ఓ సతీ! అప్పుడు నీ భర్త శివుడు మాత్రం ఒక్కడే నిన్ను ఆనందంగా ఆలింగనం చేసుకుంటాడు.
జపో జల్పః శిల్పం సకలమపి ముద్రావిరచనా
గతిః ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమశనాద్యాహుతివిధిః ।
ప్రణామస్సంవేశస్సుఖమఖిలమాత్మార్పణదృశా
సపర్యాపర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్ ॥ 27 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నేను మాట్లాడే ప్రతి మాట నీ నామ జపమవుగాక. నేను చేసే ప్రతి శిల్పకళ నీ ముద్రల తయారీ అగుగాక. నా నడకలన్నీ నీకు ప్రదక్షిణలగుగాక. నేను తినే ఆహారమంతా నీకు ఆహుతి అగుగాక. నేను నిద్రపోయేటప్పుడు నీకు సాష్టాంగ నమస్కారమగుగాక. నేను చేసే ప్రతి కర్మ నీ ఆత్మ సమర్పణ భావంతో నిండి, నీ పూజకు పర్యాయంగా మారుగాక.
సుధామప్యాస్వాద్య ప్రతిభయజరామృత్యుహరిణీం
విపద్యంతే విశ్వే విధిశతమఖాద్యా దివిషదః ।
కరాలం యత్క్ష్వేలం కబలితవతః కాలకలనా
న శంభోస్తన్మూలం తవ జనని తాటంకమహిమా ॥ 28 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ జననీ! భయంకరమైన వృద్ధాప్యం, మరణం నుండి రక్షించే అమృతాన్ని త్రాగినప్పటికీ బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు కూడా నశిస్తున్నారు. కానీ భయంకరమైన విషాన్ని మింగిన శివుడికి మాత్రం కాలం కూడా భయపడుతుంది. దీనికి కారణం నీ చెవిలో ఉన్న తాటంకం యొక్క మహిమయే.
కిరీటం వైరించం పరిహర పురః కైటభభిదః
కఠోరే కోటీరే స్ఖలసి జహి జంభారిముకుటమ్ ।
ప్రణమ్రేష్వేతేషు ప్రసభముపయాతస్య భవనం
భవస్యాభ్యుత్థానే తవ పరిజనోక్తిర్విజయతే ॥ 29 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! శివునితో కలిసి ఆయన గృహానికి వెళ్తుంటే, బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రులు నమస్కరించినప్పుడు, వారి గట్టి కిరీటాలను దాటి, నువ్వు ముందుకు వెళ్ళేటప్పుడు, "ఆ గట్టి కిరీటాలను దాటి వెళ్ళు, వాటిపై నీకు అడుగుజారి కింద పడతావేమో" అని నీ సేవకులు హెచ్చరిస్తారు. ఆ సమయంలో వారి మాటలు గొప్పగా వర్ధిల్లుతాయి.
స్వదేహోద్భూతాభిర్ఘృణిభిరణిమాద్యాభిరభితో
నిషేవ్యే నిత్యే త్వామహమితి సదా భావయతి యః ।
కిమాశ్చర్యం తస్య త్రినయనసమృద్ధిం తృణయతో
మహాసంవర్తాగ్నిర్విరచయతి నిరాజనవిధిమ్ ॥ 30 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ నిత్య స్వరూపిణీ! అణిమ మొదలైన సిద్ధులతో సేవించబడే నిన్ను, తనలో ఐక్యంగా భావించేవాడు, శివుని సంపదను కూడా తృణీకరిస్తాడు. అటువంటివాడికి మహాప్రళయకాలపు అగ్ని కూడా హారతి ఇస్తుంది, ఇందులో ఆశ్చర్యం ఏముంది?
చతుష్షష్ట్యా తంత్రైః సకలమతిసంధాయ భువనం
స్థితస్తత్తత్సిద్ధిప్రసవపరతంత్రైః పశుపతిః ।
పునస్త్వన్నిర్బంధాదఖిలపురుషార్థైకఘటనా-
స్వతంత్రం తే తంత్రం క్షితితలమవాతీతరదిదమ్ ॥ 31 ॥
తెలుగు అర్థం: 64 తంత్రాల ద్వారా పశుపతి (శివుడు) ఈ లోకంలోని సర్వ సిద్ధులను ప్రసాదిస్తాడు. అయితే, నీ కోరిక మేరకు, పురుషార్థాలను ఇచ్చే, ఈ శ్రీచక్రపూజా తంత్రాన్ని భూలోకంలో నీవు ప్రవేశపెట్టావు.
శివః శక్తిః కామః క్షితిరథ రవిః శీతకిరణః
స్మరో హంసః శక్రస్తదను చ పరామారహరయః ।
అమీ హృల్లేఖాభిస్తిసృభిరవసానేషు ఘటితా
భజంతే వర్ణాస్తే తవ జనని నామావయవతామ్ ॥ 32 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ జననీ! శివ (క), శక్తి (హ), కామ (స), క్షితి (ల), రవి (ర), శీతకిరణ (స), స్మర (క), హంస (హ), శక్ర (ల), పరా (స), మారా (క), హరి (ల) అనే ఈ వర్ణాలు, మూడు హ్రీంకారాలతో కలిసి, నీ నామానికి అక్షరాలుగా మారాయి.
స్మరం యోనిం లక్ష్మీం త్రితయమిదమాదౌ తవ మనో-
ర్నిధాయైకే నిత్యే నిరవధిమహాభోగరసికాః ।
భజంతి త్వాం చింతామణిగుననిబద్ధాక్షవలయాః
శివాగ్నౌ జుహ్వంతః సురభిఘృతధారాహుతిశతైః ॥ 33 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ నిత్య స్వరూపిణీ! నీ మంత్రం మొదట మన్మథ (క్లీం), యోని (హ్రీం), లక్ష్మి (శ్రీం) అనే ఈ మూడు బీజాక్షరాలను ఉంచి, గొప్ప భోగాలను ఆస్వాదించే కొందరు సాధకులు, చింతామణి నుండి తీసిన పూసలతో కూడిన జపమాలతో, శివుడు అనే అగ్నిలో, కామధేనువు నెయ్యిని వందలాది ఆహుతులుగా వేస్తూ నిన్ను పూజిస్తారు.
శరీరం త్వం శంభోః శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం
తవాత్మానం మన్యే భగవతి నవాత్మానమనఘమ్ ।
అతశ్శేషశ్శేషీత్యయముభయసాధారణతయా
స్థితః సంబంధో వాం సమరసపరానందపరయోః ॥ 34 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ భగవతీ! శివుని శరీరానివి నీవు, సూర్యచంద్రులు నీ రెండు వక్షస్థలాలు. అందువల్ల, నీవు నవ ఆత్మల స్వరూపిణివి, పాపరహితురాలివి. అందువల్ల, నిన్ను, శివుడిని విభజించి చూసే సంబంధం లేదు. మీరిద్దరూ పరమానందంలో ఉన్న ఒకే స్వరూపాలు.
మనస్త్వం వ్యోమ త్వం మరుదసి మరుత్సారథిరసి
త్వమాపస్త్వం భూమిస్త్వయి పరిణతాయాం న హి పరమ్ ।
త్వమేవ స్వాత్మానం పరిణమయితుం విశ్వవపుషా
చిదానందాకారం శివయువతి భావేన బిభృషే ॥ 35 ॥
తెలుగు అర్థం: నీవే మనస్సు, నీవే ఆకాశం, నీవే వాయువు, నీవే అగ్ని, నీవే జలం, నీవే భూమి. నీవే ఈ ఆరు తత్వాలుగా పరిణమించావు. నీవు ఈ విశ్వరూపంలోకి మారడానికి, చిదానంద స్వరూపిణివి అయినప్పటికీ, శివుని భార్యగా ఈ రూపం ధరించావు.
తవాజ్ఞాచక్రస్థం తపనశశికోటిద్యుతిధరం
పరం శంభుం వందే పరిమిలితపార్శ్వం పరచితా ।
యమారాధ్యన్ భక్త్యా రవిశశిశుచీనామవిషయే
నిరాలోకేఽలోకే నివసతి హి భాలోకభువనే ॥ 36 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ ఆజ్ఞాచక్రంలో నిలిచి ఉన్న, కోటి సూర్యచంద్రుల కాంతిని ధరించిన, పరచిత్తునితో కూడిన పరం శంభునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను. ఆయనను భక్తితో పూజించేవాడు, సూర్యచంద్రులు ప్రవేశించలేని, ప్రకాశం లేని లోకంలో, ఆజ్ఞాచక్రం పైన ఉన్న భ్రూమధ్య స్థానంలో నివసిస్తాడు.
విశుద్ధౌ తే శుద్ధస్ఫటికవిశదం వ్యోమజనకం
శివం సేవే దేవీమపి శివసమానవ్యవసితామ్ ।
యయోః కాంత్యా యాంత్యాః శశికిరణసారూప్యసరణే-
విధూతాంతర్ధ్వాంతా విలసతి చకోరీవ జగతీ ॥ 37 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ విశుద్ధ చక్రంలో ఉన్న, స్వచ్ఛమైన స్ఫటికం వలె ప్రకాశించే, ఆకాశాన్ని సృష్టించే శివుని నేను సేవిస్తున్నాను. ఆయనతో సమానమైన శక్తిని కలిగిన నిన్ను కూడా నేను సేవిస్తున్నాను. మీ ఇద్దరి యొక్క కాంతి, చంద్ర కిరణాల వలె ప్రసరించడం వల్ల, లోపల ఉన్న అజ్ఞానం అనే చీకటి పోయి, ఈ జగత్తు చకోర పక్షి వలె ప్రకాశిస్తోంది.
సమున్మీలత్ సంవిత్ కమలమకరందైకరసికం
భజే హంసద్వంద్వం కిమపి మహతాం మానసచరమ్ ।
యదాలాపాదష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతి-
ర్యదాదత్తే దోషాద్ గుణమఖిలమద్భ్యః పయ ఇవ ॥ 38 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! వికసించిన జ్ఞానం అనే కమలం యొక్క మకరందాన్ని మాత్రమే ఆస్వాదించే, గొప్పవారి మానససరోవరంలో తిరిగే, హంసల జంటను నేను పూజిస్తున్నాను. వాటి సంభాషణల వల్ల అష్టాదశ విద్యలు లభిస్తాయి. అవి హంసలు నీటిలో పాలను వేరు చేసినట్లుగా దోషాల నుండి గుణాలను గ్రహిస్తాయి.
తవ స్వాధిష్ఠానే హుతవహమధిష్ఠాయ నిరతం
తమీడే సంవర్తం జనని మహతీం తాం చ సమయామ్ ।
యదాలోకే లోకాన్ దహతి మహతి క్రోధకలితే
దయార్ద్రా యా దృష్టిః శిశిరముపచారం రచయతి ॥ 39 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ జననీ! నీ స్వాధిష్ఠాన చక్రంలో ఉన్న సంవర్తకాగ్నిని నేను పూజిస్తున్నాను. ఆ సంవర్తకాగ్ని, నీవు కోపంతో చూసినప్పుడు లోకాలను దహించివేస్తుంది. కానీ నీ దయగల చూపు మాత్రం వాటికి చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది.
తటిత్త్వంతం శక్త్యా తిమిరపరిపంథిఫురణయా
స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేంద్రధనుషమ్ ।
తవ శ్యామం మేఘం కమపి మణిపూరైకశరణం
నిషేవే వర్షంతం హరమిహిరతప్తం త్రిభువనమ్ ॥ 40 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీవు మెరుపుతీగ వలె ఉన్న శక్తితో, చీకటిని నాశనం చేసే కాంతితో, అనేక రత్నాభరణాలతో ఇంద్రధనుస్సు వలె ప్రకాశించే, నల్లని మేఘంలా ఉన్న ఒక అద్భుతమైన శక్తిని మణిపూరక చక్రంలో నేను సేవిస్తున్నాను. ఆ మేఘం, శివుని కోపం అనే వేడితో తపించిపోతున్న మూడు లోకాలను శాంతింపజేయడానికి వర్షిస్తుంది.
తవాధారే మూలే సహ సమయయా లాస్యపరయా
నవాత్మానం మన్యే నవరసమహాతాండవనటమ్ ।
ఉభాభ్యామేతాభ్యాముదయవిధిముద్దిశ్య దయయా
సనాథాభ్యాం జజ్ఞే జనకజననీమజ్జగదిదమ్ ॥ 41 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ మూలాధార చక్రంలో లాస్య నృత్యాన్ని చేసే, నవ ఆత్మ స్వరూపిణివైన నీతో కూడి, శివుడు నవరసాలతో కూడిన గొప్ప తాండవ నృత్యాన్ని చేస్తున్నాడని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ ప్రపంచం, దయతో సృష్టిని ఉద్దేశించి, తండ్రి (శివుడు), తల్లి (నీవు)గా ఏర్పడిన ఈ ఇద్దరి నుండి పుట్టింది.
ద్వితీయ భాగం - సౌందర్య లహరి
గతైర్మాణిక్యత్వం గగనమణిభిః సాంద్రఘటితం
కిరీటం తే హైమం హిమగిరిసుతే కీర్తయతి యః ।
స నీడేయచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం చంద్రశకలం
ధనుః శౌనాసీరం కిమితి న నిబధ్నాతి ధిషణామ్ ॥ 42 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ హిమగిరి పుత్రీ! నీ కిరీటంలో ఉన్న సూర్యుడు, చంద్రుడు కూడా రత్నాలుగా మారి మాణిక్యాల వలె ప్రకాశిస్తున్నారు. ఆ కిరీటం యొక్క నీడ, ఇంద్రుని ధనుస్సు వలె ఉండి, నీవు ధరించిన చంద్ర వలయంతో కలిసి ఉంటుంది. అటువంటి నీ కిరీటాన్ని వర్ణించేవాడు, ఇంద్రుని ధనుస్సును కూడా వర్ణించలేనని ఎందుకు అనుకోడు?
ధునోతు ధ్వాంతం నస్తులితదలితేందీవరవనం
ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం చికురనికురుంబం తవ శివే ।
యదీయం సౌరభ్యం సహజముపలబ్ధుం సుమనసో
వసంత్యస్మిన్ మన్యే వలమథనవాటీవిటపినామ్ ॥ 43 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివపత్నీ! తాజాగా వికసించిన నల్లని కలువ పూల వనం వలె, దట్టంగా, మృదువుగా ఉన్న నీ జుట్టు, మాలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టుగాక. దాని సహజమైన సువాసనను పొందడానికి, ఇంద్రుని నందనవనంలోని దేవతా వృక్షాల పూలు నీ జుట్టులో నివసిస్తాయని నేను భావిస్తున్నాను.
తనోతు క్షేమం నస్తవ వదనసౌందర్యలహరీ-
పరీవాహస్రోతఃసరణిరివ సీమంతసరణిః ।
వహంతీ సిందూరం ప్రబలకబరీభారతిమిర-
ద్విషాం బృందైర్బందీకృతమివ నవీనార్కకిరణమ్ ॥ 44 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ ముఖ సౌందర్య ప్రవాహానికి కాలువ వలె ఉండే నీ పాపిట మధ్యలో ఉన్న సిందూరం, నీ దట్టమైన జుట్టు అనే చీకటిని తొలగించడానికి బందీగా ఉన్న ఉదయ సూర్యకిరణం వలె కనిపిస్తూ, మాకు శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక.
అరాలైః స్వాభావ్యాదలికలభసశ్రీభిరలకైః
పరీతం తే వక్త్రం పరిహసతి పంకేరుహరుచిమ్ ।
దరస్మేరే యస్మిన్ దశనరుచికింజల్కరుచిరే
సుగంధౌ మాద్యంతి స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః ॥ 45 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! సహజంగానే వంకరగా ఉండే తుమ్మెదల గుంపు వలె ఉండే నీ జుట్టుతో చుట్టుముట్టబడిన నీ ముఖం, పద్మం యొక్క అందాన్ని కూడా హేళన చేస్తోంది. చిరునవ్వుతో ఉన్న నీ ముఖంలో, దంతాల కాంతి కేసరాల వలె ప్రకాశిస్తుంది. ఆ ముఖం యొక్క సుగంధానికి శివుని కన్నులైన తుమ్మెదలు కూడా మత్తెక్కి ఉంటాయి.
లలాటం లావణ్యద్యుతివిమలమాభాతి తవ య-
ద్ద్వితీయం తన్మన్యే మకుటఘటితం చంద్రశకలమ్ ।
విపర్యాసన్యాసాదుభయమపి సంభూయ చ మిథః
సుధాలేపస్యూతిః పరిణమతి రాకాహిమకరః ॥ 46 ॥
తెలుగు అర్థం: నీ నుదురు, సౌందర్యం యొక్క స్వచ్ఛమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తోంది. నీ కిరీటంలో ఉన్న చంద్రుని వలయం రెండవ నుదురుగా నేను భావిస్తున్నాను. ఈ రెండూ కలిపి, వాటి మధ్య ఉన్న అమృతాన్ని పూతగా పూసినట్లుగా, పౌర్ణమి చంద్రుని వలె పరిణమిస్తున్నాయి.
భ్రువౌ భుగ్నే కించిద్భువనభయభంగవ్యసనిని
త్వదీయే నేత్రాభ్యాం మధుకరరుచిభ్యాం ధృతగుణమ్ ।
ధనుర్మన్యే సవ్యేతరకరగృహీతం రతిపతేః
ప్రకోష్ఠే ముష్టౌ చ స్థగయతి నిగూఢాంతరముమే ॥ 47 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ ఉమా! లోకాల భయాన్ని పోగొట్టడంలో ఆసక్తి గల నీ కనుబొమ్మలు, కొద్దిగా వంగి, తుమ్మెదల వలె నల్లని నీ కళ్ళతో జ్యా (వింటినారి) ను కలిగి ఉన్నాయి. అవి మన్మథుని ధనుస్సు వలె కనిపిస్తున్నాయి. ఆ ధనుస్సును మన్మథుడు తన మణికట్టుపై, పిడికిలిలో దాచి ఉంచాడని నేను భావిస్తున్నాను.
అహః సూతే సవ్యం తవ నయనమర్కాత్మకతయా
త్రియామాం వామం తే సృజతి రజనీనాయకతయా ।
తృతీయా తే దృష్టిర్దరదలితహేమాంబుజరుచిః
సమాధత్తే సంధ్యాం దివసనిశయోరంతరచరీమ్ ॥ 48 ॥
తెలుగు అర్థం: సూర్య స్వరూపిణి అయిన నీ కుడి కన్ను పగలును సృష్టిస్తోంది. చంద్ర స్వరూపిణి అయిన నీ ఎడమ కన్ను రాత్రిని సృష్టిస్తోంది. కొద్దిగా వికసించిన బంగారు కలువ వలె ఉన్న నీ మూడవ కన్ను పగలు, రాత్రుల మధ్య ఉన్న సంధ్యను సృష్టిస్తోంది.
విశాలా కల్యాణీ స్ఫుటరుచిరయోధ్యా కువలయైః
కృపాధారాధారా కిమపి మధురాభోగవతికా ।
అవంతీ దృష్టిస్తే బహునగరవిస్తారవిజయా
ధ్రువం తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా విజయతే ॥ 49 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ కంటిచూపు విశాలమైనది, శుభకరమైనది, స్పష్టమైన కాంతితో అందమైనది, నీలి కలువలచే అయోధ్య వంటిది, దయను ప్రసరించేది, మధురమైనది. అది అవంతి వంటి అనేక నగరాల విస్తీర్ణతను జయించినది. ఆ చూపు నిశ్చయంగా ఆయా నగరాల పేర్లకు తగినదిగా విజయం సాధిస్తుంది.
కవీనాం సందర్భస్తబకమకరందైకరసికం
కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ కర్ణయుగలమ్ ।
అముంచంతౌ దృష్ట్వా తవ నవరసాస్వాదతరలా-
వసూయాసంసర్గాదలికనయనం కించిదరుణమ్ ॥ 50 ॥
తెలుగు అర్థం: కవులు రచించిన కావ్యాలు అనే గుత్తుల నుండి కారే మకరందాన్ని మాత్రమే ఆస్వాదించే, నీ కడగంటి చూపులనే తుమ్మెదలు నీ చెవులను వదిలి వెళ్ళవు. ఆ నవరసాల రుచికి అవి ఆకర్షించబడ్డాయి. వాటిని చూసినప్పుడు అసూయతో నీ నొసటి కన్ను (నుదుటి కన్ను) కొద్దిగా ఎర్రబడింది.
శివే శఋంగారార్ద్రా తదితరజనే కుత్సనపరా
సరోషా గంగాయాం గిరిశచరితే విస్మయవతీ ।
హరాహిభ్యో భీతా సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ (జయినీ)
సఖీషు స్మేరా తే మయి జననీ దృష్టిః సకరుణా ॥ 51 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివపత్నీ! నీ చూపు నీ భర్త పట్ల శృంగారంతో, ఇతరుల పట్ల నిందతో, గంగపై కోపంతో, శివుని లీలలపై ఆశ్చర్యంతో, శివుని పాములకు భయంతో, నీ స్నేహితులపై చిరునవ్వుతో ఉంటుంది. ఓ జననీ! అటువంటి నీ కంటిచూపు నాపై మాత్రం దయతో నిండి ఉంటుంది.
గతే కర్ణాభ్యర్ణం గరుత ఇవ పక్ష్మాణి దధతీ
పురాం భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే ।
ఇమే నేత్రే గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే
తవాకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం కలయతః ॥ 52 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజు వంశంలో పుట్టిన శ్రేష్ఠమైన మొగ్గ వంటి దేవీ! నీ ఈ నేత్రాలు, రెక్కల వంటి రెప్పలతో చెవుల వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. అవి త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివుని చిత్తంలో ఉన్న శాంత రసాన్ని సైతం కరిగించే శక్తిని కలిగి ఉన్నాయి. ఆ కళ్ళు, చెవి వరకు లాగిన మన్మథుని బాణాల విలాసాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయి.
విభక్తత్రైవర్ణ్యం వ్యతికరితలీలాంజనతయా
విభాతి త్వన్నేత్రత్రితయమిదమీశానదయితే ।
పునః స్రష్టుం దేవాన్ ద్రుహిణహరిరుద్రానుపరతాన్
రజః సత్త్వం బిభ్రత్తమ ఇతి గుణానాం త్రయమివ ॥ 53 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ ఈశ్వరుని ప్రియురాలా! నీ మూడు కళ్ళు మూడు రంగులతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. నీ లీలావిలాసంలో ధరించిన కాటుక కారణంగా అవి ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తున్నాయి. అవి పరమపదం చెందిన బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను తిరిగి సృష్టించడానికి తగినట్లుగా, రజస్సు (ఎరుపు), సత్వం (తెలుపు), మరియు తమస్సు (నలుపు) అనే మూడు గుణాలను ధరించినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
పవిత్రీకర్తుం నః పశుపతిపరాధీనహృదయే
దయామిత్రైర్నేత్రైరరుణధవలశ్యామరుచిభిః ।
నదః శోణో గంగా తపనతనయేతి ధ్రువమముం
త్రయాణాం తీర్థానాముపనయసి సంభేదమనఘమ్ ॥ 54 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పశుపతిపరాధీన హృదయం కలదానా! మమ్మల్ని పవిత్రం చేయడానికి నీవు దయను చూపించే నీ మూడు నేత్రాలచే, ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగులతో కూడిన కాంతులను ప్రసరిస్తున్నావు. ఆ మూడు రంగుల వల్ల, నీవు ఆ మూడు నేత్రాలలో ఎర్రని వర్ణంతో శోణనదాన్ని, తెల్లని వర్ణంతో గంగను, నల్లని వర్ణంతో యమునా నదిని (సూర్యపుత్రి) కలిపి, వాటి పవిత్రమైన సంగమాన్ని సృష్టిస్తున్నావు.
నిమేషోన్మేషాభ్యాం ప్రలయముదయం యాతి జగతీ
తవేత్యాహుః సంతో ధరణిధరరాజన్యతనయే ।
త్వదున్మేషాజ్జాతం జగదిదమశేషం ప్రలయతః
పరిత్రాతుం శంకే పరిహృతనిమేషాస్తవ దృశః ॥ 55 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజు పుత్రీ! నీ కనురెప్పల మూత (నిమేషం) మరియు తెరుపు (ఉన్మేషం) వల్ల ఈ జగత్తు ప్రళయం మరియు సృష్టిలను పొందుతుందని సజ్జనులు చెబుతారు. అయితే, నీ కనురెప్పల తెరుపు వల్ల పుట్టిన ఈ సమస్త జగత్తును ప్రళయం నుండి రక్షించడానికి, నీ కళ్ళు కనురెప్పలను మూయడం మానేశాయేమోనని నేను భావిస్తున్నాను. (అంటే, దేవి నిరంతరం లోకాలను కాపాడేందుకే కనురెప్పలు మూయడం లేదని భావం).
తవాపర్ణే కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితా
నిలీయంతే తోయే నియతమనిమేషాః శఫరికాః ।
ఇయం చ శ్రీర్బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం
జహాతి ప్రత్యూషే నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి ॥ 56 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ అపర్ణా (పార్వతీదేవి)! నీ కళ్ళు చెవుల వరకు వ్యాపించి, రహస్యాలు చెప్పినట్లుగా కనిపించే వాటి చాడీలకు భయపడి, సహజంగా కనురెప్పలు మూయని చేపలు నీటిలో ఎప్పుడూ దాక్కుంటాయి. నీ కళ్లలోని సౌందర్యానికి భయపడిన లక్ష్మీదేవి, ఉదయం కలువలు మూసుకున్నప్పుడు వాటి నుండి వెళ్లిపోయి, రాత్రి అవి వికసించినప్పుడు మాత్రమే తిరిగి ప్రవేశిస్తుంది.
దృశా ద్రాఘీయస్యా దరదలితనీలోత్పలరుచా
దవీయాంసం దీనం స్నపయ కృపయా మామపి శివే ।
అనేనాయం ధన్యో భవతి న చ తే హానిరియతా
వనే వా హర్మ్యే వా సమకరనిపాతో హిమకరః ॥ 57 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివపత్నీ! కొద్దిగా వికసించిన నీలి కలువ కాంతితో, అత్యంత విశాలంగా ఉన్న నీ కంటిచూపుతో, దూరాన ఉన్న ఈ దీనుడైన నన్ను కూడా దయతో తడుపు (కటాక్షించు). నీవు అలా చేసినంత మాత్రాన నేను ధన్యుడనవుతాను కానీ, దానివల్ల నీకు ఎలాంటి నష్టమూ ఉండదు. ఎందుకంటే, చంద్రుడు అడవిపైనా, రాజభవనంపైనా తన కిరణాలను సమానంగానే ప్రసరిస్తాడు.
అరాలం తే పాలీయుగలమగరాజన్యతనయే
న కేషామాధత్తే కుసుమశరకోదండకుతుకమ్ ।
తిరశ్చీనో యత్ర శ్రవణపథముల్లంఘ్య విలస-
న్నపాంగవ్యాసంగో దిశతి శరసంధానధిషణామ్ ॥ 58 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజు పుత్రీ! కొద్దిగా వంకరగా ఉండే నీ చెవుల జంట ఎవరి మనస్సులో మన్మథుని ధనస్సుపై కుతూహలాన్ని కలిగించదు? ఎందుకంటే, నీ కడగంటి చూపులు చెవుల వరకు వ్యాపించి ప్రకాశిస్తూ, బాణాలను సంధించాలనే ఆలోచనను కలిగిస్తున్నాయి. (అంటే, దేవి కళ్ళు, కనుబొమ్మలు, చెవులు కలిసి ఒక సంధించిన విల్లును గుర్తుకు తెస్తున్నాయని భావం).
స్ఫురద్గండాభోగప్రతిఫలితతాటంకయుగలం
చతుశ్చక్రం మన్యే తవ ముఖమిదం మన్మథరథమ్ ।
యమారుహ్య ద్రుహ్యత్యవనిరథమర్కేందుచరణం
మహావీరో మారః ప్రమథపతయే సజ్జితవతే ॥ 59 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! ప్రకాశించే నీ చెక్కిళ్ళపై ప్రతిబింబించిన రెండు తాటంకాలు (చెవి కమ్మలు) చక్రాలుగా కల నీ ఈ ముఖాన్ని మన్మథుడి రథంగా నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, శివుడితో యుద్ధానికి సిద్ధపడిన మన్మథుడు, భూమిని రథంగా, సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా చేసుకున్న శివుడిపై యుద్ధం చేయడానికి ఈ రథాన్ని (నీ ముఖాన్ని) ఎక్కి ఉంటాడు.
సరస్వత్యాః సూక్తీరమృతలహరీకౌశలహరీః
పిబంత్యాః శర్వాణి శ్రవణచులుకాభ్యామవిరలమ్ ।
చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః కుండలగణో
ఝణత్కారైస్తారైః ప్రతివచనమాచష్ట ఇవ తే ॥ 60 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శర్వాణీ! నీవు, అమృతం యొక్క ప్రవాహం కంటే కూడా మధురమైనవి, వినసొంపైనవి అయిన సరస్వతీదేవి సూక్తులను, నీ చెవి గిన్నెలతో (చులుకాభ్యాం) నిరంతరంగా తాగుతున్నావు. ఆ సూక్తులకు చమత్కారంతో తల ఊపుతున్నప్పుడు, నీ చెవి కుండలాలు చేసే ఝణత్కార శబ్దం, నీకు ప్రతిస్పందనగా ఉన్నట్లుగా అనిపిస్తోంది.
అసౌ నాసావంశస్తుహినగిరివంశధ్వజపటి
త్వదీయో నేదీయః ఫలతు ఫలమస్మాకముచితమ్ ।
వహన్నంతర్ముక్తాః శిశిరతరనిశ్వాసగలితం
సమృద్ధ్యా యత్తాసాం బహిరపి చ ముక్తామణిధరః ॥ 61 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ హిమగిరి వంశానికి పతాకం వంటి దేవీ! చల్లని నిట్టూర్పులతో వెలువడే ముత్యాలను తన లోపల ధరించి, వాటి సమృద్ధి వలన బయట కూడా ముత్యాలను ధరించిన నీ ఈ ముక్కు మాకు తగిన ఫలాన్ని త్వరగా ప్రసాదించుగాక.
ప్రకృత్యా రక్తాయాస్తవ సుదతి దంతచ్ఛదరుచేః
ప్రవక్ష్యే సాదృశ్యం జనయతు ఫలం విద్రుమలతా ।
న బింబం తద్బింబప్రతిఫలనరాగాదరుణితం
తులామధ్యారోఢుం కథమివ విలజ్జేత కలయా ॥ 62 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ సుందరమైన దంతాలు కలదానా! సహజంగానే ఎర్రగా ఉండే నీ పెదవుల కాంతికి పోలిక చెప్పడానికి నేను ప్రయత్నిస్తాను. అయితే, పగడపు తీగలు కేవలం పండ్లను మాత్రమే ఇస్తున్నాయి, కానీ నీ పెదవి అంత అందంగా లేవు. బింబఫలం కూడా నీ పెదవి ప్రతిబింబం పడడం వల్ల ఎర్రబడింది తప్ప, అది సహజంగా ఎర్రగా లేదు. కాబట్టి, ఆ బింబఫలం నీతో పోల్చబడడానికి ఎందుకు సిగ్గుపడదు? (అంటే, నీ పెదవుల సహజ సౌందర్యం అన్నింటికంటే గొప్పది అని భావం).
స్మితజ్యోత్స్నాజాలం తవ వదనచంద్రస్య పిబతాం
చకోరాణామాసీదతిరసతయా చంచుజడిమా ।
అతస్తే శీతాంశోరమృతలహరీమమ్లరుచయః
పిబంతి స్వచ్ఛందం నిశి నిశి భృశం కాంజికధియా ॥ 63 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ ముఖమనే చంద్రుని నుండి వెలువడే చిరునవ్వనే వెన్నెలను త్రాగిన చకోర పక్షాలకు, ఆ అమృతం యొక్క అతి తీపి వల్ల వాటి ముక్కులు మొద్దుబారాయి. అందుకే, అవి ఆ మొద్దుబారిన తీపిని తగ్గించుకోవడానికి, చల్లగా ఉన్న చంద్రుని నుండి వచ్చే అమృతాన్ని పుల్లని కాంజి (గంజి) లాగా భావించి, ప్రతి రాత్రి స్వేచ్ఛగా, ఎక్కువగా తాగుతున్నాయి.
అవిశ్రాంతం పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా
జపాపుష్పచ్ఛాయా తవ జనని జిహ్వా జయతి సా ।
యదగ్రాసీనాయాః స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ
సరస్వత్యా మూర్తిః పరిణమతి మాణిక్యవపుషా ॥ 64 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ జననీ! శివుని గుణాలను నిరంతరంగా కీర్తించే జపా మాల వలె, మందార పువ్వు యొక్క కాంతిని కలిగి ఉన్న నీ నాలుక జయించుగాక! ఆ నాలుక కొనపై కొలువై ఉన్న స్ఫటికం వలె స్వచ్ఛమైన సరస్వతీ దేవి, మాణిక్యం వలె ఎర్రని రూపంతో ప్రకాశిస్తోంది.
రణే జిత్వా దైత్యానపహృతశిరస్త్రైః కవచిభిర్-
నివృత్తైశ్చండాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః ।
విశాఖేంద్రోపేంద్రైః శశివిశదకర్పూరశకలా
విలీయంతే మాతస్తవ వదనతాంబూలకబలాః ॥ 65 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ మాతా! రాక్షసులను యుద్ధంలో జయించి, శిరస్త్రాణాలు, కవచాలు తొలగించి వచ్చిన సుబ్రహ్మణ్యుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు వంటివారు, అలాగే త్రిపురాసురుడిని సంహరించిన శివుని నిర్మాల్యాన్ని కూడా స్వీకరించని సూర్యుడు, నీ ముఖ తాంబూలాన్ని, చంద్రుని వలె స్వచ్ఛమైన కర్పూరం ముక్కల వలె కరిగిపోతూ ఆనందంగా స్వీకరిస్తున్నారు.
విపంచ్యా గాయంతీ వివిధమపదానం పశుపతేః
త్వయారబ్ధే వక్తుం చలితశిరసా సాధువచనే ।
తదీయైర్మాధుర్యైరపలపితతంత్రీకలరవాం
నిజాం వీణాం వాణీ నిచులయతి చోలేన నిభృతమ్ ॥ 66 ॥
తెలుగు అర్థం: వివిధ వాద్యాలతో పశుపతియైన శివుని గొప్పదనాన్ని సరస్వతీ దేవి గానం చేస్తూ ఉండగా, నువ్వు "బాగుంది" అని తల ఊపి మాట్లాడటం ప్రారంభించినప్పుడు, నీ మాటల మాధుర్యం వల్ల ఆమె వీణ యొక్క మధురమైన ధ్వని కూడా నిస్సారంగా మారిపోయింది. దాంతో, సరస్వతీ దేవి తన వీణను పట్టుకు నిశ్శబ్దంగా ఒక మూల కప్పుకొని (మూసివేసి) కూర్చుంది.
కరాగ్రేణ స్పృష్టం తుహినగిరిణా వత్సలతయా
గిరీశేనోదస్తం ముహురధరపానాకులతయా ।
కరగ్రాహ్యం శంభోర్ముఖముకురవృంతం గిరిసుతే
కథంకారం బ్రూమస్తవ చిబుకమౌపమ్యరహితమ్ ॥ 67 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ గిరిపుత్రీ! నీ తండ్రి హిమవంతుడు వాత్సల్యంతో తన వేలితో ముట్టుకున్నది, శివుడు నీ అధరాన్ని పానం చేయాలనే తొందరతో మాటిమాటికీ ఎత్తినది, శివుని ముఖం అనే అద్దానికి పిడికిలితో పట్టుకోదగిన తొడిమ వంటిది అయిన నీ గడ్డం (చిబుకము) గురించి ఏ ఉపమానం చెప్పగలం? (దానికి ఏదీ సాటి రాదు) అని కవి వర్ణించారు.
భుజాశ్లేషాన్ నిత్యం పురదమయితుః కంటకవతీ
తవ గ్రీవా ధత్తే ముఖకమలనాలశ్రియమియమ్ ।
స్వతః శ్వేతా కాలాగురుబహులజంబాలమలినా
మృణాలీలాలిత్యం వహతి యదధో హారలతికా ॥ 68 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివుడు నిరంతరం కౌగిలించుకోవడం వల్ల పులకరించిపోయే నీ కంఠం, నీ ముఖం అనే పద్మానికి కాడ (కాడల శోభ) వలె కనిపిస్తోంది. నీ మెడ క్రింద ఉన్న తెల్లని ముత్యాల హారం, దానికి పూసిన నల్లని అగరు సువాసనల వల్ల మురికిగా కనిపించి, తామరతూడు వలె అందంగా ఉంది.
గలే రేఖాస్తిస్రో గతిగమకగీతైకనిపుణే
వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసంఖ్యాప్రతిభువః ।
విరాజంతే నానావిధమధురరాగాకరభువాం
త్రయాణాం గ్రామాణాం స్థితినియమసీమాన ఇవ తే ॥ 69 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! గతి, గమక, గీతాలలో నిష్ణాతురాలవైన నీ కంఠంపై ఉన్న మూడు రేఖలు వివాహ సమయంలో కట్టిన శుభ్రమైన తాడుల సంఖ్యను సూచించే విధంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అవి మధురమైన రాగాలకు మూలమైన షడ్జ, మధ్యమ, గాంధార అనే మూడు గామాలకు (సంగీత స్వర సమూహాలకు) సరిహద్దులు వలె కూడా కనిపిస్తున్నాయి.
మృణాలీమృద్వీనాం తవ భుజలతానాం చతసృణాం
చతుర్భిః సౌందర్యం సరసిజభవః స్తౌతి వదనైః ।
నఖేభ్యః సంత్రస్యన్ ప్రథమమథనాదంధకరిపో-
శ్చతుర్ణాం శీర్షాణాం సమమభయహస్తార్పణధియా ॥ 70 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ తామరతూడుల వలె మృదువైన నాలుగు భుజలతల సౌందర్యాన్ని, బ్రహ్మదేవుడు తన నాలుగు ముఖాలతో స్తుతిస్తున్నాడు. మొదటిసారిగా శివుడు బ్రహ్మ యొక్క ఐదవ శిరస్సును తెగనరికినప్పటి నుండి, శివుని గోళ్ళకు భయపడి, తన మిగిలిన నాలుగు తలలను కాపాడుకోవడానికి, నీ నాలుగు భుజాలకు నమస్కరించి, అభయం పొందుతున్నాడేమోనని నేను అనుకుంటున్నాను.
నఖానాముద్ద్యోతైర్నవనలినరాగం విహసతాం
కరాణాం తే కాంతిం కథయ కథయామః కథముమే ।
కయాచిద్వా సామ్యం భజతు కలయా హంత కమలం
యది క్రీడల్లక్ష్మీచరణతలలాక్షారసఛణమ్ ॥ 71 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ ఉమా! తన కాంతితో కొత్తగా వికసించిన కలువ యొక్క ఎరుపు రంగును కూడా వెక్కిరించే, నీ చేతుల సౌందర్యాన్ని గురించి మేము ఎలా వర్ణించగలం? ఒకవేళ ఆ కలువ, క్రీడలో ఉన్న లక్ష్మీదేవి పాదాలకు అంటిన లక్క రసంతో తడిసినట్లైతే, అప్పుడు ఒకవేళ నీ చేతుల కాంతితో కొంచెం పోల్చవచ్చు.
సమం దేవి స్కందద్విపవదనపీతం స్తనయుగం
తవేదం నః ఖేదం హరతు సతతం ప్రస్నుతముఖమ్ ।
యదాలోక్యాశంకాకులితహృదయో హాసజనకః
స్వకుంభౌ హేరంబః పరిమృశతి హస్తేన ఝడితి ॥ 72 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ ఈ రెండు స్తనములు, కుమారస్వామి మరియు గజముఖుడు (వినాయకుడు) సమానంగా పాలు త్రాగేవి, నిరంతరం అమృతం ప్రసరిస్తూ ఉండేవి. అవి మా దుఃఖాలను తొలగించుగాక. ఎందుకంటే, ఆ స్తనములను చూసిన గణపతి, అవి తన కుంభస్థలాల వలె ఉన్నాయేమోనని సంశయంతో, నవ్వు తెప్పించే విధంగా తన కుంభస్థలాలను చేతులతో తడుముకుంటాడు.
అమూ తే వక్షోజావమృతరసమాణిక్యకుతుపౌ
న సందేహస్పందో నగపతిపతాకే మనసి నః ।
పిబంతౌ తౌ యస్మాదవిదితవధూసంగరసికౌ
కుమారావద్యాపి ద్విరదవదనక్రౌంచదలనౌ ॥ 73 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజు జెండా వంటి దేవీ! అమృతం అనే రసంతో నిండిన మాణిక్య కుతుపాల (కుంభాల) వంటి నీ రెండు స్తనాల పట్ల మా మనస్సులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఎందుకంటే, ఆ స్తనాల పాలను త్రాగిన వినాయకుడు, క్రౌంచ పర్వతాన్ని చీల్చిన కుమారస్వామి ఇప్పటికీ పెళ్ళి చేసుకోలేదు. (వారు సంసార బంధాలకు అతీతంగా ఉన్నారంటే, నీ స్తన్యంలో అమృతం ఉందని భావం).
వహత్యంబ స్తంబేరమదనుజకుంభప్రకృతిభిః
సమారబ్ధాం ముక్తామణిభిరమలాం హారలతికామ్ ।
కుచాభోగో బింబాధరరుచిభిరంతః శబలితాం
ప్రతాపవ్యామిశ్రాం పురదమయితుః కీర్తిమివ తే ॥ 74 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ అమ్మా! నీ వక్షస్థలంపై ఉన్న స్వచ్ఛమైన ముత్యాల హారం, గజాసురుడి కుంభస్థలం నుండి వచ్చిన ముత్యాలతో చేయబడింది. ఆ హారం, నీ ఎర్రని పెదవుల కాంతితో లోపల రంగురంగుల మెరుపులను సంతరించుకుని, త్రిపురాసురుడిని సంహరించిన శివుడి కీర్తి, అతని ప్రతాపంతో కలిసి ఉన్నట్లుగా ప్రకాశిస్తోంది.
తవ స్తన్యం మన్యే ధరణిధరకన్యే హృదయతః
పయఃపారావారః పరివహతి సారస్వతమివ ।
దయావత్యా దత్తం ద్రవిడశిశురాస్వాద్య తవ యత్
కవీనాం ప్రౌఢానామజని కమనీయః కవయితా ॥ 75 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ హృదయం నుండి కరుణతో ప్రవహించే నీ స్తన్యం (పాలు), సరస్వతీ నది లాంటి జ్ఞానసాగరమని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, ద్రవిడ శిశువు (శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు) దానిని రుచి చూసి, గొప్ప కవుల కంటే కూడా అందమైన కవిగా మారాడు.
హరక్రోధజ్వాలావలిభిరవలీఢేన వపుషా
గభీరే తే నాభీసరసి కృతసంగో మనసిజః ।
సముత్తస్థౌ తస్మాదచలతనయే ధూమలతికా
జనస్తాం జానీతే తవ జనని రోమావలిరితి ॥ 76 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! శివుని కోపాగ్ని జ్వాలలకు దగ్ధమైన మన్మథుడు, నీ నాభి అనే లోతైన కొలనులో ప్రవేశించాడు. ఆ నాభి నుండి వెలువడిన పొగ వంటి రోమావళిని ప్రజలు నీ రోమాల వరుసగా భావిస్తున్నారు.
యదేతత్ కాలిందీతనుతరతరంగాకృతి శివే
కృశే మధ్యే కించిజ్జనని తవ యద్భాతి సుధియామ్ ।
విమర్దాదన్యోఽన్యం కుచకలశయోరంతరగతం
తనూభూతం వ్యోమ ప్రవిశదివ నాభిం కుహరిణీమ్ ॥ 77 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ శివపత్నీ! ఓ జననీ! నీ కృశించిన నడుము మధ్యలో, యమునా నదిలోని సన్నని అలల వంటి మడతలు కనిపిస్తున్నాయి. అవి నీ కుంభాల వంటి రెండు స్తనాలు ఒత్తిడితో ఒకదానికొకటి దగ్గరైనప్పుడు వాటి మధ్య సన్నబడి, ఆకాశం నీ నాభి అనే లోతైన గుహలోకి ప్రవేశించినట్లుగా, తెలివైన వారికి కనిపిస్తున్నాయి.
స్థిరో గంగావర్తః స్తనముకులరోమావలిలతా-
కలావాలం కుండం కుసుమశరతేజోహుతభుజః ।
రతేర్లీలాగారం కిమపి తవ నాభిర్గిరిసుతే
బిలద్వారం సిద్ధేర్గిరిశనయనానాం విజయతే ॥ 78 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ నాభి అద్భుతంగా విజయం సాధిస్తోంది. అది ఎలా ఉందంటే:
గంగా నదిలోని సుడిగుండం వలె స్థిరంగా ఉన్నది.
నీ స్తనాలు అనే మొగ్గలను, రోమావళి అనే తీగలను పెంచే ఒక నీటి తొట్టి వలె ఉన్నది.
మన్మథుని తేజస్సు అనే అగ్నిని ఉంచే హోమగుండం వలె ఉన్నది.
రతీదేవికి ఒక రకమైన క్రీడాగృహం వలె ఉంది.
శివుని కళ్ళకు, సిద్ధినిచ్చే గుహ ద్వారం వలె కూడా ఉంది.
నిసర్గక్షీణస్య స్తనతటభరేణ క్లమజుషో
నమన్మూర్తేర్నారీతిలక శనకైస్త్రుట్యత ఇవ ।
చిరం తే మధ్యస్య త్రుటితతటినీతీరతరుణా
సమావస్థాస్థేమ్నో భవతు కుశలం శైలతనయే ॥ 79 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలా! ఓ పర్వతరాజు పుత్రీ! సహజంగానే సన్నగా ఉన్న నీ నడుము, నీ వక్షస్థలం బరువుతో వంగిపోతోంది. కదులుతున్నప్పుడు నెమ్మదిగా విరిగిపోతుందేమో అనిపిస్తోంది. విరిగిన నదీతీరంలో ఉన్న చెట్టు మాదిరిగా ఉన్న నీ ఆ నడుముకు చాలా కాలం పాటు కుశలం కలుగుగాక. (అంటే, దేవి నడుము సన్నగా ఉన్నప్పటికీ చాలా స్థిరంగా, బలంతో ఉండాలని కవి ఆకాంక్షించారు).
కుచౌ సద్యఃస్విద్యత్తటఘటితకూర్పాసభిదురౌ
కషంతౌ దోర్మూలే కనకకలశాభౌ కలయతా ।
తవ త్రాతుం భంగాదలమితి వలగ్నం తనుభువా
త్రిధా నద్ధం దేవి త్రివలి లవలీవల్లిభిరివ ॥ 80 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ బంగారు కలశాల వంటి స్తనాలు కొత్తగా చెమట పట్టిన ప్రదేశంలో ఉన్న రవికెను చీల్చేంత బలంగా ఉన్నాయి. అవి కదలిక వల్ల భుజాలను తాకుతున్నాయి. ఇలాంటి భారీ వక్షోజాల వల్ల నీ సన్నని నడుము విరిగిపోతుందేమోనని భయపడి మన్మథుడు, లవలీ తీగలతో (ఒక రకమైన తీగ) మూడు పోగుల తాడు వలె నీ నడుముపై త్రివలి (మూడు మడతలు) కట్టాడేమోనని నేను భావిస్తున్నాను.
గురుత్వం విస్తారం క్షితిధరపతిః పార్వతి నిజా-
న్నితంబాదాచ్ఛిద్య త్వయి హరణరూపేణ నిదధే ।
అతస్తే విస్తీర్ణో గురురయమశేషాం వసుమతీం
నితంబప్రాగ్భారః స్థగయతి లఘుత్వం నయతి చ ॥ 81 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పార్వతీ! నీ తండ్రి హిమవంతుడు, తన పర్వతం యొక్క బరువును, విస్తీర్ణతను కొంత భాగాన్ని తీసుకుని, కట్నం రూపంలో నీకు ఇచ్చాడేమోనని నేను భావిస్తున్నాను. అందువల్లనే, నీ భారీ మరియు విశాలమైన పిరుదుల భాగం, ఈ సమస్త భూమిని దాచిపెట్టేంతగా బరువుగా, మరియు అది స్వయంగా భూమిని తేలికైనదిగా చేస్తున్నట్లుగా ఉంది.
కరీంద్రాణాం శుండాన్ కనకకదలీకాండపటలీ-
ముభాభ్యామూరుభ్యాముభయమపి నిర్జిత్య భవతీ ।
సువృత్తాభ్యాం పత్యుః ప్రణతికఠినాభ్యాం గిరిసుతే
విధిజ్ఞ్యే జానుభ్యాం విబుధకరికుంభద్వయమసి ॥ 82 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజు పుత్రీ! నీవు నీ రెండు తొడలతో ఏనుగుల తొండాలను, బంగారు అరటి చెట్టు బోదెలను కూడా జయించావు. అలాగే, నీ భర్తకు (శివునికి) నిరంతరం నమస్కరించడం వల్ల గట్టిపడిన, గుండ్రని నీ మోకాళ్ళతో ఐరావతం (దేవతల ఏనుగు) కుంభస్థలాలను కూడా నీవు జయించావు.
పరాజేతుం రుద్రం ద్విగుణశరగర్భౌ గిరిసుతే
నిషంగౌ జంఘే తే విషమవిశిఖో బాఢమకృత ।
యదగ్రే దృశ్యంతే దశశరఫలాః పాదయుగలీ-
నఖాగ్రచ్ఛద్మానః సురమకుటశాణైకనిశితాః ॥ 83 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! శివుడిని జయించడానికి, మన్మథుడు నీ రెండు పిక్కలనే రెండు అంబులపొదులను చేసాడని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, వాటి చివరన ఉన్న నీ రెండు పాదాల గోళ్ళ రూపంలో, దేవతల కిరీటాలకు రాపిడితో పదును పెట్టబడిన పది బాణాల మొనలు కనిపిస్తున్నాయి.
శ్రుతీనాం మూర్ధానో దధతి తవ యౌ శేఖరతయా
మమాప్యేతౌ మాతః శిరసి దయయా ధేహి చరణౌ ।
యయోః పాద్యం పాథః పశుపతిజటాజూటతటినీ
యయోర్లాక్షాలక్ష్మీరరుణహరిచూడామణిరుచిః ॥ 84 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ మాతా! ఏ నీ పాదాలు ఉపనిషత్తులకు శిరోభూషణంగా ఉన్నాయో, ఏ పాదాలకు శివుని జటాజూటంలోని గంగ నది పాద్యం అవుతుందో, ఏ పాదాల పాదాల లక్క కాంతి విష్ణువు యొక్క ఎర్రని కిరీటంపై ఉన్న మాణిక్యం వలె ఉంటుందో, అటువంటి నీ రెండు పాదాలను నా తలపై దయతో ఉంచు.
నమోవాకం బ్రూమో నయనరమణీయాయ పదయో-
స్తవాస్మై ద్వంద్వాయ స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే ।
అసూయత్యత్యంతం యదభిహననాయ స్పృహయతే
పశూనామీశానః ప్రమదవనకంకేలితరవే ॥ 85 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! స్పష్టమైన, అందమైన లక్క రసంతో మెరిసిపోతున్న, కళ్లకు ఇంపుగా ఉండే నీ రెండు పాదాలకు మేము నమస్కరిస్తున్నాం. ఏ పాదంతో తాకితే ఆశీర్వదించబడతామని శివుడు ఆశపడే ఆ కంకలి చెట్టు (అశోక చెట్టు), నీ పాదాల తాకిడి కోసం ఆశపడే శివుడిపై కూడా అసూయ పడుతోంది.
మృషా కృత్వా గోత్రస్ఖలనమథ వైలక్ష్యనమితం
లలాటే భర్తారం చరణకమలే తాడయతి తే ।
చిరాదంతఃశల్యం దహనకృతమున్మూలితవతా
తులాకోటిక్వాణైః కిలికిలితమీశానరిపుణా ॥ 86 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ భర్త అయిన శివుడు అబద్ధంగా వేరే స్త్రీ పేరు చెప్పినప్పుడు, దానిని పసిగట్టి, అప్పటివరకు తన హృదయంలో శివుని అగ్ని వల్ల ఏర్పడిన బాణం (మన్మథుడు) విసిరిన బాణం యొక్క బాధను తొలగించుకున్న మన్మథుడు, నీ కాలి అందెల శబ్దాలతో (కిలికిలిత ధ్వనితో) సంతోషంగా ఉన్నాడు. సిగ్గుపడి తలవంచిన శివుని నుదుటిపై నీ పాదకమలంతో నీవు తాకినప్పుడు ఈ శబ్దం ఏర్పడింది.
హిమానీహంతవ్యం హిమగిరినివాసైకచతురౌ
నిశాయాం నిద్రాణం నిశి చరమభాగే చ విశదౌ ।
వరం లక్ష్మీపాత్రం శ్రియమతిసృజంతౌ సమయినాం
సరోజం త్వత్పాదౌ జనని జయతశ్చిత్రమిహ కిమ్ ॥ 87 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ జననీ! మంచుకు పాడైపోయేది, రాత్రి పూట మూసుకుని నిద్రపోయేది, తెల్లవారుజామున మాత్రమే వికసించి ప్రకాశించేది అయిన పద్మాన్ని నీ పాదాలు జయించాయంటే ఆశ్చర్యం ఏముంది? ఎందుకంటే, నీ పాదాలు:
మంచు పర్వతంపై నివసించడంలో సమర్థమైనవి.
రాత్రి సమయంలో కూడా వికసించి ఉంటాయి.
సమయములను పాటించే సాధకులకు సంపదను ప్రసాదించే శ్రేష్ఠమైన లక్ష్మీపాత్రలు.
పదం తే కీర్తీనాం ప్రపదమపదం దేవి విపదాం
కథం నీతం సద్భిః కఠినకమఠీకర్పరతులామ్ ।
కథం వా బాహుభ్యాముపయమనకాలే పురభిదా
యదాదాయ న్యస్తం దృషది దయమానేన మనసా ॥ 88 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ పాదం కీర్తికి స్థానం, విపత్తులు లేనిది. అటువంటి నీ పాదాన్ని మంచి కవులు ఎలా ఒక తాబేలు గట్టి పెంకుతో పోల్చగలిగారు? లేదా, శివుడు వివాహ సమయంలో నీ పాదాన్ని తన చేతులతో పట్టుకుని, దయగల మనస్సుతో ఒక రాయిపై ఎలా ఉంచగలిగాడు? (అంటే, నీ పాదం ఎంతో సున్నితమైనదని, దానిని కఠినమైన వస్తువులతో పోల్చడం తప్పు అని భావం).
నఖైర్నాకస్త్రీణాం కరకమలసంకోచశశిభి-
స్తరూణాం దివ్యానాం హసత ఇవ తే చండి చరణౌ ।
ఫలాని స్వఃస్థేభ్యః కిసలయకరాగ్రేణ దదతాం
దరిద్రేభ్యో భద్రాం శ్రియమనిశమహ్నాయ దదతౌ ॥ 89 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ చండి! నీ పాదాలు స్వర్గలోకంలోని కల్పవృక్షాలను హేళన చేస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి. ఆ కల్పవృక్షాలు దేవతలకు తమ చిగుళ్ళ వంటి చేతులతో కోరిన ఫలాలను ఇస్తున్నాయి. కానీ, నీ పాదాల గోళ్ళు స్వర్గంలోని అప్సరసల హస్తాలను సంకోచింపచేసే చంద్రుని వలె ఉన్నవి. అంతటి శక్తి ఉన్న నీ పాదాలు, కష్టాల్లో ఉన్న వారికి ఎంతో శీఘ్రంగా శుభాన్ని, సంపదను ప్రసాదిస్తాయి.
దదానే దీనేభ్యః శ్రియమనిశమాశానుసదృశీ-
మమందం సౌందర్యప్రకరమకరందం వికిరతి ।
తవాస్మిన్ మందారస్తబకసుభగే యాతు చరణే
నిమజ్జన్మజ్జీవః కరణచరణః షట్చరణతామ్ ॥ 90 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీ ఈ పాదం, మందార పూల గుత్తి వలె అందంగా ఉంది. ఇది దీనులకు వారి కోరికలకు తగ్గ సంపదను నిరంతరం ప్రసాదిస్తుంది. అలాగే, తన నుండి అమితమైన సౌందర్య రసాన్ని కూడా వెదజల్లుతుంది. అటువంటి నీ పాదంపై నా జీవం (చిత్తం), ఇంద్రియాలు అనే ఆరు కాళ్ళు కలిగిన తుమ్మెదగా మారి మునిగిపోవుగాక.
పదన్యాసక్రీడాపరిచయమివారబ్ధుమనసః
స్ఖలంతస్తే ఖేలం భవనకలహంసా న జహతి ।
అతస్తేషాం శిక్షాం సుభగమణిమంజీరరణిత-
చ్ఛలాదాచక్షాణం చరణకమలం చారుచరితే ॥ 91 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ అందమైన నడవడిక కలదానా! నీ నడకను అనుకరించాలని కోరుకునే నీ ఇంటిలోని రాజహంసలు, కాలు జారి కింద పడుతూ కూడా నిన్ను వదిలి వెళ్ళడం లేదు. అందువల్లనే, నీ అందమైన పాదకమలం, తమ అందెల మధురమైన శబ్దాల రూపంలో వాటికి నడక నేర్పుతున్నట్లుగా ఉంది.
గతాస్తే మంచత్వం ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః
శివః స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః ।
త్వదీయానాం భాసాం ప్రతిఫలనరాగారుణతయా
శరీరీ శఋంగారో రస ఇవ దృశాం దోగ్ధి కుతుకమ్ ॥ 92 ॥
తెలుగు అర్థం: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ్వరులు మరియు సదాశివుడు అనే ఐదుగురు నీకు మంచంగా మారారు. నీవు ఆ మంచంపై కూర్చున్నప్పుడు, శివుని స్వచ్ఛమైన శరీరం యొక్క నీడ నీవు ధరించిన వస్త్రం వలె ప్రకాశిస్తోంది. నీ శరీర కాంతుల ప్రతిఫలనం వల్ల అది ఎర్రగా మారి, శృంగార రసం ఒక రూపం ధరించినట్లుగా, చూసేవారికి అపారమైన కుతూహలాన్ని కలిగిస్తోంది.
అరాలా కేశేషు ప్రకృతిసరలా మందహసితే
శిరీషాభా చిత్తే దృషదుపలశోభా కుచతటే ।
భృశం తన్వీ మధ్యే పృథురురసిజారోహవిషయే
జగత్త్రాతుం శంభోర్జయతి కరుణా కాచిదరుణా ॥ 93 ॥
తెలుగు అర్థం: ఆమె జుట్టులో వంకరగా, చిరునవ్వులో సహజంగా సరళంగా, మనస్సులో శిరీష పుష్పం వలె మృదువుగా, వక్షస్థలంలో కఠినమైన రాయి వలె, నడుములో సన్నగా, వక్షస్థలం మరియు కటిభాగంలో విశాలంగా ఉన్న ఆ అరుణ అనే ఏదో ఒక అద్భుతమైన దైవిక శక్తి, శివుని కరుణ వలె జగత్తును రక్షించుగాక.
కలంకః కస్తూరీ రజనికరబింబం జలమయం
కలాభిః కర్పూరైర్మరకతకరండం నిబిడితమ్ ।
అతస్త్వద్భోగేన ప్రతిదినమిదం రిక్తకుహరం
విధిర్భూయో భూయో నిబిడయతి నూనం తవ కృతే ॥ 94 ॥
తెలుగు అర్థం: చంద్రుని బింబం, మలకతపు రంగు గల ఒక పెట్టె. దానిపై ఉండే మచ్చ కస్తూరిగా, దానిలోని కిరణాలు కర్పూరంగా నిండి ఉన్నాయి. ఈ పెట్టె ప్రతిరోజూ నీ ఉపభోగం వల్ల ఖాళీ అవుతుంది. కాబట్టి, బ్రహ్మదేవుడు నీ కోసం ప్రతిరోజూ దీనిని మళ్లీ మళ్లీ నింపుతున్నాడని నేను అనుకుంటున్నాను.
పురారాతేరంతఃపురమసి తతస్త్వచ్చరణయోః
సపర్యామర్యాదా తరలకరణానామసులభా ।
తథా హ్యేతే నీతాః శతమఖముఖాః సిద్ధిమతులాం
తవ ద్వారోపాంతస్థితిభిరణిమాద్యాభిరమరాః ॥ 95 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నీవు త్రిపురాసురుడి శత్రువు (శివుడు) అంతఃపురంలో ఉన్నదానివి. అందువల్ల, నీ పాదాలకు చేసే సేవ, అస్థిరమైన ఇంద్రియాలు కలవారికి సులభంగా లభించదు. ఎందుకంటే, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు నీ ద్వారం వద్ద ఉన్న అణిమ వంటి సిద్ధుల ద్వారానే గొప్ప సిద్ధిని పొందారు.
కలత్రం వైధాత్రం కతికతి భజంతే న కవయః
శ్రియో దేవ్యాః కో వా న భవతి పతిః కైరపి ధనైః ।
మహాదేవం హిత్వా తవ సతి సతీనామచరమే
కుచాభ్యామాసంగః కురవకతరోరప్యసులభః ॥ 96 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ సతీమణి! సతీమణులలో అత్యుత్తమురాలా! ఎంతమంది కవులు బ్రహ్మదేవుని భార్య (సరస్వతి)ని పొందడం లేదు? కొద్దిపాటి సంపదతోనైనా లక్ష్మీదేవిని ఎవరు పొందడం లేదు? అయితే, శివుడు తప్ప, నీ వక్షస్థలంతో కౌగిలింతను పొగడచెట్టుకు కూడా లభించడం చాలా అరుదు.
గిరామాహుర్దేవీం ద్రుహిణగృహిణీమాగమవిదో
హరేః పత్నీం పద్మాం హరసహచరీమద్రితనయామ్ ।
తురీయా కాపి త్వం దురధిగమనిఃసీమమహిమా
మహామాయా విశ్వం భ్రమయసి పరబ్రహ్మమహిషి ॥ 97 ॥
తెలుగు అర్థం: ఆగమ శాస్త్రాలను తెలిసినవారు, సరస్వతిని బ్రహ్మదేవుని భార్యగా, లక్ష్మిని విష్ణువు భార్యగా, పార్వతిని శివుని సహచరిగా చెబుతారు. కానీ ఓ పరబ్రహ్మ మహిషి! నీవు వీరందరినీ మించిన నాల్గవ శక్తివి. నీ మహిమ అనంతమైనది, ఎవరూ ఊహించలేనిది. నీవు మహామాయా స్వరూపిణివై ఈ విశ్వాన్ని అంతటినీ భ్రమింపజేస్తున్నావు.
కదా కాలే మాతః కథయ కలితాలక్తకరసం
పిబేయం విద్యార్థీ తవ చరణనిర్ణేజనజలమ్ ।
ప్రకృత్యా మూకానామపి చ కవితాకారణతయా
కదా ధత్తే వాణీముఖకమలతాంబూలరసతామ్ ॥ 98 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ మాతా! నేను ఒక విద్యార్థిగా, నీ పాదాలను కడిగిన, లక్క రసంతో ఎర్రబడిన ఆ నీటిని ఎప్పుడు త్రాగగలను? ఆ నీరు, పుట్టుకతోనే మూగవారికి కూడా కవితా శక్తిని ఇస్తుంది. అది సరస్వతీదేవి ముఖంలో ఉన్న తాంబూల రసంలా ఎప్పుడు మారుతుందో దయచేసి చెప్పు.
సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా విధిహరిసపత్నో విహరతే
రతేః పాతివ్రత్యం శిథిలయతి రమ్యేణ వపుషా ।
చిరం జీవన్నేవ క్షపితపశుపాశవ్యతికరః
పరానందాభిఖ్యం రసయతి రసం త్వద్భజనవాన్ ॥ 99 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ దేవీ! నిన్ను పూజించేవాడు, సరస్వతీదేవి మరియు లక్ష్మీదేవిలను కలిగి ఉండడం వల్ల బ్రహ్మ, విష్ణువులకు పతిగా ఉంటాడు. తన అందమైన రూపంతో రతీదేవి పాతివ్రత్యాన్ని కూడా బలహీనపరుస్తాడు. అంతేకాక, పశుపాశ బంధాలను (మాయ బంధాలను) పోగొట్టుకుని, ఈ లోకంలోనే ఎక్కువ కాలం జీవిస్తూ, పరమానందం అనే రసాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ప్రదీపజ్వాలాభిర్దివసకరనీరాజనవిధిః
సుధాసూతేశ్చంద్రోపలజలలవైరర్ఘ్యరచనా ।
స్వకీయైరంభోభిః సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం
త్వదీయాభిర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతిరియమ్ ॥ 100 ॥
తెలుగు అర్థం: ఓ మాటలకు అధిష్ఠానదేవతా (సరస్వతి) స్వరూపిణీ! దీపపు జ్వాలలతో సూర్యుడికి హారతి ఇచ్చే పద్ధతి, చంద్రకాంత శిలల నుండి వచ్చే నీటి బిందువులతో చంద్రుడికి అర్ఘ్యం ఇచ్చే పద్ధతి, మరియు సముద్రపు నీటితోనే సముద్రానికి తృప్తి కలిగించే విధంగా, నీ గురించి చెప్పే ఈ స్తోత్రం కూడా నీ వాక్కుల ద్వారానే నిన్ను స్తుతిస్తోంది.
మనం శ్రీ సౌందర్యలహరి శ్లోకాలను పఠిస్తూ అమ్మవారిని స్మరించుకుందాం. ఆమె కృపతో మన జీవితాలు ఆనందమయం అవుతాయి.
మనం శ్రీ సౌందర్యలహరి శ్లోకాలను పఠిస్తూ అమ్మవారిని స్మరించుకుందాం. ఆమె కృపతో మన జీవితాలు ఆనందమయం అవుతాయి.
కామెంట్లు
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి